Nâng cao chất lượng công chức ngay từ khâu tuyển dụng

Trong hoạt động của hệ thống chính trị nói chung, bộ máy hành chính nhà nước nói riêng, công chức giữ vai trò vô cùng quan trọng, được xem như nguồn tài sản quý báu của Đảng và dân tộc, ảnh hưởng quyết định đến chất lượng hoạt động của nền hành chính, hiệu quả công tác quản lý nhà nước và sự phát triển của quốc gia. Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh rất coi trọng vai trò của cán bộ (trong đó có công chức), Người đã từng nói:“…Cán bộ là cái gốc của mọi công việc [1]”, “Muôn việc thành công hoặc thất bại là do cán bộ tốt hoặc kém [2]”. Vì vậy, nâng cao chất lượng công chức ngay từ khâu tuyển dụng nhằm xây dựng đội ngũ công chức có đầy đủ phẩm chất và năng lực đáp ứng yêu cầu công việc là vấn đề quan trọng và cấp thiết hiện nay.

1. Vai trò của tuyển dụng công chức

Tuyển dụng công chức là quá trình tìm kiếm, thu hút, lựa chọn và quyết định tiếp nhận nhân sự phù hợp nhất với tiêu chuẩn và yêu cầu của vị trí cần tuyển trong tổ chức [3]. Đây là việc lựa chọn và chấp nhận một người tự nguyện gia nhập vào nền công vụ, sau khi đã xác nhận người đó có đủ điều kiện và tiêu chuẩn đáp ứng yêu cầu của một vị trí việc làm nhất định trong nền công vụ. Trong hoạt động quản lý công chức, tuyển dụng giữ vai trò quan trọng, là một trong những yếu tố quyết định đến chất lượng nguồn nhân lực, từ đó quyết định hiệu quả thực thi công vụ. Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định: “Khi đã có chính sách đúng, thì sự thành công hoặc thất bại của chính sách đó là do nơi cách tổ chức công việc, nơi lựa chọn cán bộ, và do nơi kiểm tra [4]”. Cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng cũng đã nhấn mạnh: “Xây dựng Đảng rốt cuộc là xây dựng tổ chức và xây dựng con người”, “cán bộ nào thì đường lối ấy”, vì vậy “phải lựa chọn cán bộ thật kỹ lưỡng, không vì cơ cấu mà hạ thấp tiêu chuẩn, phải kiên quyết không để lọt vào cấp ủy những cán bộ vi phạm, thoái hoá, biến chất”, “phải có con mắt tinh đời trong giới thiệu, đánh giá, lựa chọn nhân sự”, “đừng thấy đỏ tưởng chín, đừng để mã bên ngoài che đậy sơ sài bên trong [5]”. Muốn có công chức giỏi, trước hết khâu tuyển dụng phải đảm bảo chất lượng, bởi vì:

Thứ nhất, tuyển dụng là khâu đầu tiên trong chu trình quản lý đối với công chức và có ý nghĩa quyết định chất lượng của đội ngũ này

Đối với hoạt động quản lý công chức, tuyển dụng được xem như bước khởi đầu, nhưng lại là khâu quyết định nhất đến chất lượng công chức trong quá trình thực thi công vụ, vì nếu tuyển dụng được đúng người có phẩm chất và năng lực phù hợp sẽ tạo nền tảng nâng cao chất lượng công chức, đồng thời người công chức được tuyển dụng sẽ dễ dàng bắt nhịp được với công việc, không mất nhiều thời gian và kinh phí để đào tạo lại, khắc phục tình trạng lãng phí các nguồn lực của nền công vụ. Ngược lại, nếu tuyển dụng người không phù hợp, công chức được tuyển dụng sẽ không thể đáp ứng được yêu cầu, nhiệm vụ đề ra, cơ quan, tổ chức phải tốn nhiều thời gian, kinh phí cho việc đào tạo, bồi dưỡng. Bên cạnh đó, hiện nay việc tuyển dụng thông qua thi tuyển với tính chất cạnh tranh lành mạnh sẽ là động lực thúc đẩy những người có mơ ước trở thành công chức phải tự rèn luyện, phấn đấu, hoàn thiện bản thân về cả chuyên môn, nghiệp vụ lẫn phẩm chất đạo đức phù hợp với vị trí việc làm cần tuyển.

Thứ hai, chất lượng tuyển dụng công chức là điều kiện cần thiết đảm bảo hiệu lực, hiệu quả hoạt động của cơ quan, đơn vị

Tuyển dụng công chức nhằm mục đích bổ sung người làm việc cho các cơ quan, tổ chức nhằm duy trì nguồn lực kế cận, từ đó đảm bảo tính liên tục, ổn định trong hoạt động của cơ quan, đơn vị. Làm tốt việc lựa chọn công chức là tiền đề để bố trí, sử đúng người, đúng việc, góp phần phát huy tối đa tiềm năng, thế mạnh của người công chức, nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của cơ quan, đơn vị. Ngược lại, nếu việc tuyển chọn cán bộ không được thực hiện tốt sẽ dẫn đến nhiều hậu quả, ảnh hưởng tiêu cực đến chất lượng hoạt động và sự phát triển của cơ quan, đơn vị, làm triệt tiêu chí tiến thủ của những công chức có năng lực, khao khát cống hiến; tạo sức ì cho hoạt động của bộ máy, thậm chí dễ tạo đà cho những tiêu cực phát sinh, gây mất đoàn kết nội bộ.

Thứ ba, tuyển dụng công chức là yếu tố then chốt nhằm xây dựng và nâng cao chất lượng đội ngũ công chức lãnh đạo, quản lý 

Tuyển chọn công chức là khâu quan trọng trong công tác quản lý công chức nhằm tìm kiếm, sàng lọc, lựa chọn những công chức xứng đáng, có phẩm chất chính trị, đạo đức, có năng lực và uy tín để đảm nhiệm các chức danh lãnh đạo, quản lý trong các cơ quan của hệ thống chính trị. Chính vì vậy, công tác tuyển chọn công chức là yêu cầu cấp bách nhằm xây dựng và nâng cao chất lượng đội ngũ công chức lãnh đạo, quản lý.

2. Thực trạng công tác tuyển dụng công chức thời gian qua 

Để xây dựng thành công nền công vụ “chuyên nghiệp, trách nhiệm, năng động và thực tài”, đòi hỏi phải có đội ngũ công chức đủ tài năng và phẩm chất, trong đó tuyển dụng công chức là bước đi đầu tiên giữ vai trò nền móng, căn bản. Ở mỗi một giai đoạn nhất định, tuyển dụng công chức sẽ có những đặc điểm, yêu cầu cụ thể khác nhau. Vì vậy, để lựa chọn được nguồn nhân sự chất lượng, Đảng và Nhà nước phải thường xuyên cập nhật, đổi mới các quy định, cách thức tuyển dụng. Hiểu được vấn đề này, những năm qua Đảng và Nhà nước ta đã ban hành nhiều văn bản liên quan nhằm định hướng, điều chỉnh, nâng cao chất lượng công tác tuyển dụng công chức, từ đó công tác tuyển dụng công chức đã có nhiều đổi mới và đạt được những kết quả đáng ghi nhận.

Trên cơ sở tổng kết tình hình thực tiễn và dự báo xu hướng phát triển trong tương lai, Nghị quyết số 26-NQ/TW ngày 19/5/2018 của Hội nghị lần thứ bảy Ban Chấp hành Trung ương khóa XII đã xác định mục tiêu tổng quát là “Xây dựng đội ngũ cán bộ, nhất là cán bộ cấp chiến lược có phẩm chất, năng lực, uy tín, ngang tầm nhiệm vụ; đủ về số lượng, có chất lượng và cơ cấu phù hợp với chiến lược phát triển kinh tế - xã hội và bảo vệ Tổ quốc; bảo đảm sự chuyển tiếp liên tục, vững vàng giữa các thế hệ, đủ sức lãnh đạo đưa nước ta trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại vào năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 trở thành nước công nghiệp hiện đại, theo định hướng xã hội chủ nghĩa, vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh, ngày càng phồn vinh, hạnh phúc”. Đồng thời, Nghị quyết cũng đã xác định “Tiếp tục đổi mới công tác tuyển dụng, quy hoạch, đào tạo, bồi dưỡng và luân chuyển cán bộ”, trong đó “Thống nhất việc kiểm định chất lượng đầu vào công chức để các địa phương, cơ quan, đơn vị lựa chọn, tuyển dụng theo yêu cầu, nhiệm vụ; đồng thời, nghiên cứu phân cấp kiểm định theo lĩnh vực đặc thù và theo vùng, khu vực” là một trong những giải pháp chủ yếu.

Trên tinh thần đó, năm 2019 Luật Cán bộ, công chức được sửa đổi, bổ sung, nhấn mạnh yếu tố vị trí việc làm trong quản lý và tuyển dụng công chức. Thi tuyển công chức được tổ chức thành 02 vòng, nâng cao hơn tính cạnh tranh, minh bạch; chú trọng ứng dụng công nghệ thông tin vào công tác tuyển dụng, đảm bảo tối đa nguyên tắc cạnh tranh khách quan, công bằng, công khai, thực tài và có sự kiểm soát lẫn nhau, chống được tiêu cực trong thi cử. Đồng thời, Luật đã mở ra một hướng đi mới, thực hiện thí điểm thi tuyển cạnh tranh một số chức danh lãnh đạo, quản lý nhằm nâng cao chất lượng, đảm bảo tính công khai, công bằng, đồng thời tránh tình trạng “sống lâu lên lão làng”, tạo động lực phấn đấu cho đội ngũ công chức.

Tiếp đó, Nghị quyết Đại hội XIII của Đảng xác định: “Tập trung xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức có đủ phẩm chất, năng lực, uy tín, phục vụ nhân dân và sự phát triển của đất nước. Tăng cường kỷ luật, kỷ cương đi đôi với cải cách tiền lương, chế độ, chính sách đãi ngộ, tạo môi trường, điều kiện làm việc để thúc đẩy đổi mới sáng tạo, phục vụ phát triển; có cơ chế lựa chọn, đào tạo, thu hút, trọng dụng nhân tài, khuyến khích bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám nói, dám làm, dám chịu trách nhiệm, dám đổi mới sáng tạo, dám đương đầu với khó khăn, thử thách và quyết liệt trong hành động vì lợi ích chung”.Thực hiện chủ trương trên, Bộ Chính trị đã ban hành Kết luận số 28-KL/TW ngày 21/2/2022 về xây dựng bộ máy tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả gắn với tinh giản biên chế, nâng cao chất lượng và cơ cấu lại đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức trong toàn hệ thống chính trị; Kết luận số 40-KL/TW ngày 18/7/2022 của Trung ương về nâng cao hiệu quả công tác quản lý biên chế của hệ thống chính trị giai đoạn 2022 - 2026; Quy định số 70-QĐ/TW ngày 18/7/2022 của Trung ương về quản lý biên chế của hệ thống chính trị...

Cụ thể hóa các quy định trên, Nghị định số 138/2020/NĐ-CP ngày 27/11/2020 của Chính phủ quy định về tuyển dụng, sử dụng và quản lý công chức, Nghị định số 06/2023/NĐ-CP ngày 21/02/2023 của Chính phủ quy định về kiểm định chất lượng đầu vào công chức; Nghị định số 116/2024/NĐ-CP ngày 17/9/2024 của Chính phủ sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 138/2020/NĐ-CP và Nghị định số 06/2023/NĐ-CP; và gần đây nhất là Nghị định số 179/2024/NĐ-CP ngày 31/12/2024 của Chính phủ quy định chính sách thu hút, trọng dụng người có tài năng làm việc trong cơ quan, tổ chức, đơn vị của Đảng Cộng sản Việt Nam, Nhà nước, Mặt trận Tổ quốc việt nam và các tổ chức chính trị - xã hội,... đã quy định chi tiết về tuyển dụng công chức cũng như chú trọng thu hút người có tài năng vào phục vụ trong nền công vụ. Trong đó việc quy định về kiểm định chất lượng đầu vào công chức được xem như một trong những bước đổi mới nhằm nâng cao chất lượng đầu vào cho đội ngũ này, góp phần rút ngắn thời gian tuyển dụng công chức, rút ngắn trình tự, thủ tục cho các cơ quan có thẩm quyền tuyển dụng và tiết kiệm chi phí cho ngân sách nhà nước.

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả nổi bật, công tác tuyển dụng công chức trong thời gian qua còn bộc lộ một số hạn chế sau:

Thứ nhất, việc tuyển dụng công chức ở một số nơi còn chưa gắn với quy hoạch nguồn nhân lực, chưa dựa trên nhu cầu thật sự của cơ quan chuyên môn theo nguyên tắc “việc cần người”. Cơ quan tuyển dụng còn có thái độ chủ quan, cảm tính hoặc bị áp lực bởi mối quan hệ riêng tư trong tuyển dụng. Công tác tham mưu về tuyển dụng công chức còn yếu, từ khâu xác định nhu cầu cần tuyển đến việc xây dựng kế hoạch tuyển dụng chỉ mang tính tổng hợp lại từ đề nghị của các phòng chuyên môn, chưa xem xét kỹ lưỡng vị trí đó có cần thiết hay không và tiêu chuẩn ở vị trí đó đã phù hợp hay chưa để tham mưu cho lãnh đạo một cách tốt nhất. Công tác tuyển dụng chưa đặt trong trạng thái “động” và “mở”, thiếu sự liên thông giữa nguồn nhân lực khu vực công với khu vực tư.

Thứ hai, tuyển dụng công chức thông qua thi tuyển là điểm sáng trong công tác tuyển dụng, tuy nhiên hiện nay việc tuyển dụng công chức giữa các bộ, ngành, địa phương còn có sự chênh lệch, chưa thống nhất về chất lượng đề thi và chưa phản ánh đúng mặt bằng chung về chất lượng nguồn tuyển dụng. Việc tuyển dụng công chức vẫn chủ yếu căn cứ vào bằng cấp và kiểm tra kiến thức học thuật, mà chưa chú trọng đánh giá kỹ năng, đạo đức công vụ của người dự tuyển. Thực trạng này dẫn đến chất lượng công chức được tuyển dụng chưa đồng đều, nhưng vẫn để lãng phí một bộ phận thí sinh có năng lực do chỉ tiêu tuyển dụng mỗi nơi một khác nhau.

Thứ ba, mặc dù đã có cơ chế, chính sách thu hút người có tài năng vào phục vụ trong nền công vụ tuy nhiên trên thực tế vẫn chưa đem lại hiệu quả cao, tình trạng chảy máu chất xám ra khu vực tư vẫn còn nhiều.

3. Tiếp tục hoàn thiện các quy định pháp luật về tuyển dụng nhằm nâng cao chất lượng công chức 

Trong thời gian tới, để tiếp tục đổi mới, nâng cao chất lượng công tác tuyển dụng, từ đó nâng cao chất lượng công chức cần thực hiện một số giải pháp sau:

Thứ nhất, tiếp tục hoàn thiện các quy định pháp luật về tuyển dụng công chức, tạo cơ sở pháp lý vững chắc để tiến hành hoạt động này trên thực tế đảm bảo tính khả thi, hiệu quả. Trong đó, đặc biệt chú trọng việc tuyển dụng phải thực sự xuất phát từ nhu cầu công việc, vì “việc tìm người” thay “vì người để sắp xếp, bố trí việc”. Muốn làm được điều này phải kết hợp đồng bộ cùng với các giải pháp khác như các cơ quan nhà nước phải xây dựng được hệ thống danh mục vị trí việc làm và cơ cấu ngạch công chức của cơ quan, tổ chức mình, từ đó mới có cơ sở để tuyển dụng đúng người, đúng việc, đúng số lượng, đảm bảo cơ cấu hợp lý. Thứ hai, tiếp tục đổi mới tư duy trong tuyển dụng, đặt công tác tuyển dụng ở trạng thái “động” và “mở”, có sự liên thông nhất định giữa nguồn nhân lực khu vực công với nguồn nhân lực khu vực tư. Ngoài ra, việc tuyển dụng mới công chức cần gắn với việc cơ cấu lại tổ chức bộ máy và tinh giản biên chế công chức theo mục tiêu đổi mới về chất, thay thế mạnh những người không đáp ứng được yêu cầu thực thi công vụ trong nền hành chính, không còn tư duy “biên chế suốt đời”, “sống lâu lên lão làng”, “đã có lên sẽ không có xuống” mà thay vào đó sẽ quản lý công chức theo tiêu chí “có vào, có ra, có lên, có xuống”.

Thứ hai, tiếp tục đổi mới tư duy trong tuyển dụng, đặt công tác tuyển dụng ở trạng thái “động” và “mở”, có sự liên thông nhất định giữa nguồn nhân lực khu vực công với nguồn nhân lực khu vực tư. Ngoài ra, việc tuyển dụng mới công chức cần gắn với việc cơ cấu lại tổ chức bộ máy và tinh giản biên chế công chức theo mục tiêu đổi mới về chất, thay thế mạnh những người không đáp ứng được yêu cầu thực thi công vụ trong nền hành chính, không còn tư duy “biên chế suốt đời”, “sống lâu lên lão làng”, “đã có lên sẽ không có xuống” mà thay vào đó sẽ quản lý công chức theo tiêu chí “có vào, có ra, có lên, có xuống”.

Thứ ba, hoàn thiện việc xác định vị trí việc làm, xây dựng cơ cấu, tiêu chuẩn chức danh công chức làm cơ sở cho việc tuyển dụng công chức đúng đối tượng, giúp đảm bảo bố trí, sử dụng có hiệu quả đội ngũ được tuyển dụng. Chú trọng việc xây dựng cơ cấu, tiêu chuẩn chức danh cụ thể đối với từng ngạch công chức và tiêu chuẩn chức danh công chức lãnh đạo, quản lý; khắc phục tình trạng “vừa thừa, vừa thiếu” và cơ cấu bất hợp lý.

Thứ tư, tiếp tục đẩy mạnh thực hiện cơ chế, chính sách thu hút, đãi ngộ nhân tài vào làm việc trong khu vực công. Nghiên cứu xây dựng và xác định đúng nội hàm của khái niệm nhân tài, tránh hình thức, đánh đồng nhân tài với người có bằng cấp cao nhưng thiếu kỹ năng nghề nghiệp cần thiết của nền công vụ. Nghiên cứu chiến lược căn cơ, dài hạn về chính sách nhân tài chứ không phải là các chính sách mang tính nhất thời.

Tuyển dụng công chức là hoạt động quan trọng nhằm lựa chọn được nhân sự đáp ứng yêu cầu công việc, là tiền đề vững chắc tiến hành các khâu tiếp theo trong công tác quản lý công chức, xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao đủ khả năng gánh vác trọng trách vì sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước. Vì vậy, tiếp tục nghiên cứu đổi mới công tác tuyển dụng công chức ở Việt Nam là một yêu cầu tất yếu khách quan; là yếu tố rất quan trọng để xây dựng thành công nền công vụ liên thông, thống nhất, chuyên nghiệp, trách nhiệm, năng động và thực tài, đáp ứng yêu cầu phục vụ Nhân dân, phục vụ công cuộc xây dựng đất nước trong bối cảnh mới hiện nay.

 Chú thích:

[1] Hồ Chí Minh: Toàn tập, t.5, Nxb. Chính trị quốc gia, H. 2000, tr. 267.

[2] Hồ Chí Minh: Toàn tập, t.5, Nxb. Chính trị quốc gia, H. 2004, tr. 240.

[3] Học viện Hành chính quốc gia: Quản lý nguồn nhân lực trong khu vực công (Sách chuyên khảo dùng cho đào tạo thạc sĩ), Nxb. Bách khoa Hà Nội, H.2021, tr. 132.

[4] Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2011, t.5, tr.636.

[5] Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Nguyễn Phú Trọng: Phát biểu tại Hội nghị cán bộ toàn quốc tổng kết công tác tổ chức đại hội đảng bộ các cấp nhiệm kỳ 2020-2025, ngày 19-11-2020.