Ths. Võ Thái Bình
Tóm tắt, triết học Mác – Lênin là môn học nền tảng trong chương trình trung cấp lý luận chính trị, để môn học trở nên thiết thực, được học viên yêu thích, người giảng viên phải vận dụng phương pháp lấy người dạy và người học làm trung tâm. Giảng viên, gợi mở, khuyến khích học viên vận dụng triết học Mác – Lênin vào thực tiễn cuộc sống, qua đó giúp học viên nhận ra giá trị đích thực của triết học Mác đối với đời sống thực tiễn.
Từ khóa: triết học Mác – Lênin; phương pháp học lý luận; tư tưởng Hồ chí Minh.
Trong suốt quá trình hoạt động cách mạng, Hồ Chí Minh – Người sáng lập và rèn luyện Đảng ta luôn đề cao vai trò của cán bộ và công tác đào tạo cán bộ phục vụ cho cách mạng Việt Nam. Người cho rằng: “Cán bộ là cái gốc của mọi công việc” [1], “Muôn việc thành công hoặc thất bại, đều do cán bộ tốt hoặc kém” [2].
Nếu cán bộ là cái gốc của mọi công việc thì công tác “huấn luyện cán bộ là công việc gốc của Đảng” [3]. Giá trị cốt lõi của quá trình đào tạo cán bộ là làm sao xây dựng được đội ngũ cán bộ “có gan phụ trách, có gan làm việc” [4], nói cách khác là phải đào tạo được đội ngũ cán bộ “dám nghĩ, dám nói, dám làm, dám chịu trách nhiệm, dám đổi mới sáng tạo, dám đương đầu với khó khăn, thử thách và quyết liệt trong hành động vì lợi ích chung” [5]. Ngược lại, “Nếu đào tạo một mớ cán bộ nhát gan, dễ bảo “đập đi, hò đứng”, không dám phụ trách. Như thế là một việc thất bại cho Đảng” [6].
Để đào tạo được đội ngũ cán bộ năng động, sáng tạo vừa có lý luận vững chắc vừa có khả năng vận dụng lý luận vào thực tiễn phải vận dụng phương pháp dạy và học phù hợp với từng lĩnh vực, từng đối tượng người học - cụ thể là đội ngũ cán bộ của Đảng.
Trong giảng dạy về lý luận, người giảng viên không đơn thuần trình bày các học thuyết, các nội dung lý luận một cách giáo điều, máy móc trích dẫn những câu, những đoạn trong các tác phẩm của những nhà kinh điển mà không làm rõ được tính thực tiễn của nội dung, lý thuyết ấy. Đó là cách huấn luyện “chỉ đem lý luận khô khan nhét cho đầy óc họ. Rồi bày cho họ viết những chương trình, những hiệu triệu rất kêu. Nhưng đối với việc thực tế, tuyên truyền, vận động, tổ chức, kinh nghiệm chỉ nói qua loa mà thôi. Thế là lý luận suông, vô ích” [7], đó là phương pháp giảng dạy giáo điều, máy móc vừa gây nhàm chán vừa không thiết thực, hiệu quả. Hồ Chí Minh phê phán phương pháp huấn luyện này.
Vì vậy người giảng viên giảng dạy lý luận không những phải truyền đạt những học thuyết, những nội dung lý luận mà còn phải giúp học viên vận dụng học thuyết, lý luận ấy vào trong thực tiễn, đồng thời sử dụng những sự kiện, những diễn biến thực tiễn để chứng minh tính đúng đắn và thúc đẩy sự phát triển của lý luận. Nghĩa “là trong lúc học lý luận, phải nghiên cứu công việc thực tế, kinh nghiệm thực tế. Lúc học rồi, họ có thể tự mình tìm ra phương hướng chính trị có thể làm những công việc thực tế, có thể trở nên người tổ chức và lãnh đạo. Thế là lý luận thiết thực, có ích” [8] – học đi đôi với hành. Đây là phương pháp dạy học lấy cả người dạy và người học làm trung tâm.
Ở góc độ học viên, trước hết phải xác định rõ mục đích học tập, khi đã rõ mục đích, học viên sẽ lựa chọn phương pháp học tập phù hợp, qua đó nâng cao hiệu quả học tập. Học lý luận luận nhằm mục tiêu trang bị những kiến thức lý luận làm nền tảng để vận dung vào thực tiễn, giải quyết các vấn đề thực tiễn đang đặt ra chứ không phải để lý sự, kèn cựa lợi ích, địa vị, quyền lực trong thực thi công vụ. Hồ Chí Minh khẳng định: “Khi học tập lý luận thì nhằm mục đích học để vận dụng chứ không phải học vì lý luận hoặc vì tạo cho mình một cái vốn lý luận để sau này đưa ra mặc cả với Đảng” [9]. Vì vậy học viên phải “Tự nguyện, tự giác, xem công tác học tập cũng là một nhiệm vụ mà người cách mạng phải hoàn thành cho được” [10]. Học lý luận làm nền tảng rèn luyện cả về phẩm chất và năng lực để “làm việc, làm người, làm cán bộ” [10].
Với mục đích học lý luận để vận dụng vào thực tiễn, phục vụ thực tiễn, học viên phải chủ động học tập, rèn luyện tư duy độc lập trong suy nghĩ, đổi mới, sáng tạo trong vận dụng lý luận vào thực tiễn. Muốn vậy, trong suốt quá trình học, học viên “Phải nêu cao tác phong độc lập trong suy nghĩ và tự do tư tưởng. Đọc tài liệu thì phải đào sâu hiểu kỹ, không tin một cách mù quán vào từng câu một trong sách, có vấn đề gì chưa thông suốt thì cứ mạng dạn đề ra và thảo luận cho vỡ lẽ. Đối với bất cứ vấn đề gì đều phải đặt câu hỏi “vì sao?”, đều phải suy nghĩ kỹ càng xem nó có hợp với thực tế không, có thật là đúng lý không, tuyệt đối không nên nhắm mắt tuân theo sách vỡ một cách xuôi chiều. Phải suy nghĩ cho chín chắn”. Phương pháp học tập này đòi hỏi học viên phải chủ động tìm tòi, khám phá, mạnh dạn tranh luận để tìm chân lý, người giảng viên chỉ là người định hướng, hỗ trợ cho quá trình tự học của học viên.
Tóm lại, trong phương pháp giảng dạy lý luận phải lấy cả người dạy và người học làm trung tâm, dùng lý luật để luận giải thực tiễn, lấy thực tiễn chứng minh tính đúng đắn và phát triển lý luận. Trong phương pháp học lý luận, học viên là chủ thể trung tâm, chủ động học tập, khám phá để làm mới mình cả về tư duy lẫn trong hành động thực tiễn. Trường chính trị tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương là đơn vị sự nghiệp trực thuộc Tỉnh ủy, Thành ủy, đặt dưới sự lãnh đạo trực tiếp và thường xuyên của Ban Thường vụ tỉnh ủy, thành ủy. Trường Chính trị có chức năng tổ chức đào tạo, bồi dưỡng cán bộ lãnh đạo, quản lý của hệ thống chính trị cấp cơ sở, cán bộ, công chức, viên chức ở địa phương với chương trình đào tạo chủ yếu là trung cấp lý luận chính trị. Chương trình trung cấp lý luận chính trị hiện nay bao gồm mười sáu môn học thuộc năm khối kiến thức. Trong đó, triết học Mác – Lênin là một nội dung (bao gồm hai môn học là nội dung cơ bản của chủ nghĩa duy vật biện chứng và nội dung cơ bản của chủ nghĩa duy vật lịch sử) trong phần học nội dung cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh.
Trường chính trị tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương là đơn vị sự nghiệp trực thuộc Tỉnh ủy, Thành ủy, đặt dưới sự lãnh đạo trực tiếp và thường xuyên của Ban Thường vụ tỉnh ủy, thành ủy. Trường Chính trị có chức năng tổ chức đào tạo, bồi dưỡng cán bộ lãnh đạo, quản lý của hệ thống chính trị cấp cơ sở, cán bộ, công chức, viên chức ở địa phương với chương trình đào tạo chủ yếu là trung cấp lý luận chính trị. Chương trình trung cấp lý luận chính trị hiện nay bao gồm mười sáu môn học thuộc năm khối kiến thức. Trong đó, triết học Mác – Lênin là một nội dung (bao gồm hai môn học là nội dung cơ bản của chủ nghĩa duy vật biện chứng và nội dung cơ bản của chủ nghĩa duy vật lịch sử) trong phần học nội dung cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh.
Triết học Mác- Lênin là môn học mang tính cơ sở, cung cấp nền tảng tri thức để học viên nghiên cứu các môn học khác. Bởi vì, đối tượng nghiên cứu của triết học là những quy luật chung nhất của tự nhiên, xã hội và tư duy. Triết học Mác cung cấp thế giới quan và phương pháp luận khoa học để học viên vận dụng, khám phá các môn khoa học khác. Đây là môn học mang tính chất “nhập môn”, được giảng dạy đầu tiên trong chương trình trung cấp lý luận chính trị. Tuy nhiên, đa số học viên đánh giá đây là môn học đòi hỏi mức độ tư duy cao và gây khó khăn cho học viên trong quá trình học tập, cụ thể:
- Triết học là môn học đầu tiên nhưng do tính chất trừu tượng hóa, khái quát hóa cao, đỏi hỏi học viên phải có tầm tư duy và ý chí học tập cao mới có thể lĩnh hội hết giá trị trong các nội dung của môn học.
- Đối tượng học viên trường chính trị là cán bộ công chức, đã được đào tạo bài bản ở các chương trình cao đẳng, đại học, thậm chí thạc sỹ, tiến sĩ nên đã tiếp cận với triết học Mác – Lênin. Tuy nhiên qua thời gian, những tri thức triết học đó dần mai một, không còn là một “hệ thống tri thức lý luận”. Đây là một lợi thế và cũng là hạn chế, bởi những gì đã học rồi dễ gây nhám chán, ỷ lại nên thường học cho qua nếu học viên không xác định đúng động cơ học tập.
- Học viên trường chính trị là những người đang thực hiện những công việc cụ thể, có tính chuyên môn hóa cao ở các vị trí việc làm trong hệ thống chính trị. Qua quá trình làm việc, những tri thức thực tiễn dần hình thành và phát triển, tuy nhiên các khả năng tư duy như khái quát hóa, trừu tượng hóa ngày càng mai một do không được rèn luyện thường xuyên. Vì vậy, khi học môn triết học Mác – Lê nin học viên thường xuất hiện xu hướng tiêu cực là thiếu khả năng khái quát hóa, trừu tượng hóa và thiên về chủ nghĩa kinh nghiệm, xem thường lý luận.
- Triết học Mác – Lênin chứa đựng những nội dung mang tính chất kinh điển nên giảng viên gặp khó khăn trong quá trình diễn đạt, truyền tải một cách sinh động đến học viên. Vì vậy, giảng viên thường áp dụng phương pháp giảng dạy truyền thống theo phương pháp lấy người dạy làm trung tâm. Giảng viên buộc phải chuyển tải nội dung triết học bằng văn phong mang tính “hàn lâm”, “triết học” nên rất dễ sơ cứng, gây nhàm chán cho học viên.
- Giảng viên giảng dạy môn triết học thường chỉ tập trung nghiên cứu và giảng dạy về triết học Mac – Lênin, dù điều đó đúng với nội dung trọng tâm của chương trình giảng dạy nhưng lại thiếu liên hệ đến các trường phái triết học khác nên sức thuyết phục chưa cao. Nguyên nhân có thể do giảng viên quá tập trung vào giải thích và chứng minh tính đúng đắn và khoa học của chủ nghĩa Mác, xem nhẹ triết lý của các trường phái triết học khác, hoặc giảng viên chưa đào sâu nghiên cứu triết lý của các trường phái triết học khác nên không đủ cơ sở để so sánh và chứng minh tính đúng đắn, khoa học của triết học Mác.
Vận dụng những lời di huấn của Hồ chí minh về công tác “huấn luyện” lý luận cho cán bộ vào giảng dạy môn Triết học Mác – Lênin hướng đến thay đổi từ phương pháp giảng dạy truyền thống - lấy người dạy làm trung tâm sang phương pháp lấy cả người dạy và người học làm trung tâm. Trong đó nhấn mạnh vai trò chủ động của người học, xem đó là yếu tố trọng tâm của phương pháp. Thực hiện hiệu quả phương pháp này đòi hỏi người dạy và người học phải lưu ý và thực hiện các nội dung sau:
- Trước hết, Thực hành phương pháp này đòi hỏi giảng viên phải thay đổi tư duy từ người “Thầy” sang tư duy người “Đồng hành”.
+ Người giảng viên và học viên phải là người cùng chuyến tuyến, cùng tương tác, phối hợp để thảo luận, luận giải các vấn đề về lý luận và thực tiễn, bổ sung, nâng cao trình độ lý luận và kinh nghiệm thực tiễn của nhau. Người giảng viên phải chủ động định hướng cách tiếp cận và duy trì mối quan hệ bình đẳng giữa giảng viên và học viên trong suốt quá trình học. Người giảng viên không nên máy móc áp đặt ý mà nên gợi mở, định hướng và hỗ trợ để cùng học viên đi đến tận cùng của vấn đề. Hãy nhớ rằng bất cứ vấn đề gì cũng luôn có hơn một góc nhìn, vì vậy thay cho tranh cãi đúng sai là trao đổi với nhau về góc nhìn để có cái nhìn tổng thể và toàn diện, qua đó giảng viên định hướng cho học viên góc nhìn khoa học của triết học Mác – Lê nin.
+ Bình đẳng trong quá trình dạy - học môn triết học Mác – Lênin không có nghĩa là xề xòa, dĩ hòa vi quý, cá mè một lứa mà bình đẳng trên cơ sở tôn trọng, phát huy hết vai trò của từng chủ thể. Nghĩa là phải bảo đảm tính tôn nghiêm của người giảng viên trong quá trình gợi mở, định hướng và hỗ trợ học viên, ngược lại phát huy tinh thần chủ động, trong học tập, thảo luận, vận dụng tri thức lý luận để luận giải, giải quyết các vấn đề trong thực tiễn.
- Thứ hai, Học phải đi đôi với hành, lý luận phải gắn với thực tiễn. Bàn về mối quan hệ giữa lý luận và thực tiễn trong học tập, rèn luyện, Hồ Chí Minh chỉ ra rằng: “lý luận rất cần thiết, nhưng nếu cách học tập không đúng thì sẽ không có kết quả. Do đó, trong lúc học tập lý luận, chúng ta phải nhấn mạnh: Lý luận phải liên hệ với thực tế” [12]. Vì vậy, quá trình dạy – học môn triết học Mác – Lênin phải là quá trình vận dụng lý luận vào thực tiễn. Do đối tượng nghiên cứu của triết học là những quy luật chung nhất của tự nhiên, xã hội và tư duy nên trong quá trình dạy - học, giảng viên phải gợi mở và cùng học viên vận dụng những nội dung của triết học Mác – Lênin vào luận giải những vấn đề đang đặt ra trong thực tiễn, lấy thực tiễn để chứng minh tính đúng đắn, khoa học của triết học Mác, đồng thời rút kết kinh nghiệm thực tiễn để bổ sung, phát triển nền tảng lý luận của triết học Mác.
- Thứ ba, trong quá trình giảng dạy triết học Mác – Lênin, giảng viên phải đặt triết học Mác trong mối liên hệ với các trường phái triết học khác, nhất là triết học phương đông (gắn với nền tảng văn hóa của nước ta) và các học thuyết triết học hiện đại. Trong giảng dạy, người giảng viên cần phải khẳng định tính đúng đắn, khoa học của triết học Mác nhưng cũng phải thừa nhận triết học Mác chỉ là một bộ phận trong các trường phái triết học trên thế giới. Vì vậy, ngoài kiến thức về triết học Mác, giảng viên cần am hiểu triết lý của các trường phái triết học khác nhau làm cơ sở vững chắc để luận giải, chứng minh tính khoa học và đúng đắn của triết học Mác – Lênin. Để Môn triết học Mác - Lênin trở nên môn học yêu thích của học viên trong chương trình trung cấp lý luận chính trị, người giảng viên phải tạo động lực, lôi cuốn học viên cùng tham gia vận dụng triết học Mác – Lênin để luận giải những vấn đề nảy sinh trong thực tiễn. Khai thác những vấn đề trong thực tiễn để chứng minh tính đúng đắn, khoa học của triết học Mác. Qua đó giúp học viên nhận ra giá trị thiết thực của triết học Mác trong đời sống thực tiễn, đồng thời rèn luyện khả năng vận dụng lý luận vào giải quyết những vấn đề nảy sinh trong công việc và cuộc sống của học viên./.
Chú thích:
[1] Hồ Chí Minh: toàn tập, t.5 Nxb.Chính trị quốc gia, H.2011, tr. 280
[2] Hồ Chí Minh: toàn tập, t.5 Nxb.Chính trị quốc gia, H.2011, tr. 309
[3] Hồ Chí Minh: toàn tập, t.5 Nxb.Chính trị quốc gia, H.2011, tr. 309
[4] Hồ Chí Minh: toàn tập, t.5 Nxb.Chính trị quốc gia, H.2011, tr. 320
[5] Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, t1,Nxb.Chính trị quốc gia Sự thật, H.2021, tr 42.
[6] Hồ Chí Minh: toàn tập, t.5 Nxb.Chính trị quốc gia, H.2011, tr. 320.
[7] Hồ Chí Minh: toàn tập, t.5 Nxb.Chính trị quốc gia, H.2011, tr. 311.
[8] Hồ Chí Minh: toàn tập, t.5 Nxb.Chính trị quốc gia, H.2011, tr. 311.
[1] [9] Hồ Chí Minh: toàn tập, t.11 Nxb.Chính trị quốc gia, H.2011, tr. 95
[10] Hồ Chí Minh: toàn tập, t.11 Nxb.Chính trị quốc gia, H.2011, tr. 98
[11] Hồ Chí Minh: toàn tập, t.6 Nxb.Chính trị quốc gia, H.2011, tr.208
[12] Hồ Chí Minh: toàn tập, t.11 Nxb.Chính trị quốc gia, H.2011, tr. 94
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Hồ Chí Minh: toàn tập, t.5,6,11 Nxb.Chính trị quốc gia, H.2011.
2. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, t1,Nxb.Chính trị quốc gia Sự thật, H.2021.
Xây dựng nông thôn mới
