PHÁT HUY VAI TRÒ CỦA PHỤ NỮ TRONG PHÁT TRIỂN KINH TẾ BỀN VỮNG - KINH NGHIỆM TỪ THỰC TIỄN CÙ LAO AN HÓA, TỈNH VĨNH LONG

ThS. Nguyễn Ngọc Diễm - Giảng viên Khoa Xây dựng Đảng

Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định vị thế và đóng góp to lớn của phụ nữ Việt Nam: “Non sông gấm vóc nước Việt Nam ta do phụ nữ ta, trẻ cũng như già, ra sức dệt thêu mà thêm tốt đẹp, rực rỡ”[1]. Nối tiếp truyền thống đó, phụ nữ Việt Nam nói chung và phụ nữ trên Cù lao An Hóa, tỉnh Vĩnh Long nói riêng đã cùng với sự quan tâm lãnh đạo của cả hệ thống chính trị địa phương phát huy truyền thống “Đội quân tóc dài” trong các lĩnh vực kinh tế, văn hóa, xã hội. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng như hiện nay, việc phát huy đầy đủ các nguồn lực xã hội, đặc biệt là lực lượng phụ nữ, trở thành yêu cầu tất yếu mang tính chiến lược của quá trình phát triển bền vững.

Đảng ta xác định rõ: “Tăng trưởng kinh tế phải gắn liền với phát triển văn hóa, thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội, bảo đảm an sinh xã hội, nâng cao đời sống nhân dân; tạo cơ hội để mọi người, nhất là phụ nữ, thanh niên, đồng bào các dân tộc thiểu số... phát huy khả năng, vị thế và đóng góp vào sự phát triển của đất nước” [2]. Quan điểm này đã được thể chế hóa thông qua các văn kiện chính trị quan trọng, tạo hành lang pháp lý và chính sách hỗ trợ mạnh mẽ như Nghị quyết số 11-NQ/TW ngày 27/4/2007 của Bộ Chính trị về công tác phụ nữ thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước; Chiến lược quốc gia về bình đẳng giới giai đoạn 2021-2030; Đề án “Hỗ trợ phụ nữ khởi nghiệp giai đoạn 2017 - 2025” (Đề án 939); Đề án “Hỗ trợ hợp tác xã do phụ nữ tham gia quản lý và tạo việc làm cho lao động nữ đến năm 2030” (Đề án 01). 

Các chủ trương trên thể hiện sự quan tâm sâu sắc của Đảng và Nhà nước, yêu cầu mọi thành viên trong xã hội có trách nhiệm tạo điều kiện, khuyến khích phụ nữ phát huy mọi khả năng của mình trong phát triển kinh tế - xã hội. Nghiên cứu thực tiễn tại các xã trên Cù lao An Hóa, tỉnh Vĩnh Long đã phản ánh rõ nét những đóng góp quan trọng và vai trò then chốt của phụ nữ trong xây dựng và phát triển kinh tế địa phương.

Thứ nhất, phụ nữ từng bước khẳng định bản thân chính là lực lượng lao động chủ lực và tham gia sâu rộng vào các lĩnh vực

Phụ nữ Cù lao An Hóa tích cực tham gia chuyển đổi cơ cấu cây trồng vật nuôi, hưởng ứng Phong trào thi đua “Đồng Khởi khởi nghiệp và Phát triển doanh nghiệp”. Từ năm 2021 đến nay, các xã trên Cù lao An Hóa có 242 phụ nữ khởi nghiệp, khởi sự kinh doanh; trong đó có 03 ý tưởng khởi nghiệp cấp tỉnh đạt giải (01 giải nhì và 02 giải ba), ước tính bình quân hàng năm có 80 hộ tham gia khởi nghiệp phát triển kinh tế gia đình.

Trong lao động và sản xuất, phụ nữ tham gia sâu vào các khâu có giá trị gia tăng như sơ chế, chế biến sản phẩm sau thu hoạch, làm tiểu thương, góp phần hình thành và duy trì các mô hình kinh tế tuy nhỏ lẻ nhưng hiệu quả. Đặc biệt, dù chưa phải là lĩnh vực mũi nhọn nhưng trong phát triển du lịch cộng đồng phụ nữ bắt đầu tham gia thực hiện các dịch vụ homestay như: Út Trinh Homestay Bến Tre - xã Bình Đại, Homestay Cồn Bà Tư - xã Thới Thuận; ẩm thực địa phương khi du lịch sinh thái được chú trọng (Khu Du lịch Sinh thái trải nghiệm Người Giữ Rừng – xã Thạnh Phước; Khu Du lịch Sinh thái Trải nghiệm Tâm An – xã Thạnh Phước; Bãi biển Thừa Đức – xã Thới Thuận…).

Thứ hai, khẳng định vị thế quản lý và trụ cột tài chính trong gia đình

Phụ nữ đã từng bước vươn lên khẳng định vai trò của mình, nhiều phụ nữ giữ vị trí là người quản lý, cầm chìa khóa chi tiêu tài chính cho gia đình (chiếm 72,5%). Điều này cho thấy sự thay đổi nhận thức sâu sắc trong gia đình về năng lực quản trị của phụ nữ. Nguồn thu nhập chính trong gia đình hiện nay đến từ cả vợ và chồng (chiếm 40%) và không còn là gánh nặng của riêng người chồng.

Thứ ba, chủ động tiếp cận vốn phát triển kinh tế

Thời gian qua, thông qua tuyên truyền và sự hỗ trợ của Hội Liên hiệp phụ nữ các xã trên Cù lao An Hóa, phụ nữ đã chủ động tiếp cận và sử dụng có hiệu quả nguồn vốn để đầu tư phát triển sản xuất, chăn nuôi và kinh doanh dịch vụ như từ Ngân hàng chính sách xã hội (tổng dư nợ 245,478 tỷ đồng, với 152 tổ và 8.525 thành viên vay vốn), Ngân hàng Nông nghiệp và phát triển nông thôn (tổng dự nợ 187,2 tỷ đồng với 1.228 thành viên và 31 tổ), Quỹ hỗ trợ phụ nữ phát triển kinh tế và Chương trình Dự án tín dụng tiết kiệm của các xã trên khu vục Cù lao An Hóa đã hỗ trợ hội viên, phụ nữ khó khăn có điều kiện vươn lên phát triển kinh tế gia đình với tổng số dư nợ 38,3 tỷ đồng với 3.737 hộ vay, số tiền tiết kiệm hơn 10 tỷ đồng; đồng thời, huy động Tiết kiệm Chung tay Vì người nghèo hàng năm đạt chỉ tiêu, bình quân 1,3 tỷ đồng). Sự chủ động tiếp cận các nguồn vốn và tham gia các hoạt động phát triển kinh tế đã góp phần kéo giảm tỷ lệ hộ nghèo do phụ nữ làm chủ và đảm bảo sự ổn định, an sinh xã hội cho các xã trên Cù lao An Hóa.

Thứ năm, hỗ trợ giúp nhau thoát nghèo bền vững

Trên cơ sở khảo sát, từ năm 2021 tại các xã trên Cù lao An Hóa có 3.989 hộ nghèo, 1.695 hộ cận nghèo, trong đó có 2.030 hộ nghèo do phụ nữ làm chủ hộ, chiếm tỷ lệ 50,8% tổng số hộ nghèo. Đến nay, trên địa bàn còn 1.879 hộ nghèo (tỷ lệ 4,40%), 1.748 hộ cận nghèo (tỷ lệ 20,37%), trong đó có 1.088/1.879 hộ nghèo do phụ nữ làm chủ hộ, chiếm tỷ lệ 57,9% tổng số hộ nghèo. Hàng năm, qua đó, dưới sự hỗ trợ của các cấp, các ngành, đặc biệt là Hội liên hiệp Phụ nữ các xã đã giúp 100% hộ nghèo do phụ nữ làm chủ có điều kiện thoát nghèo (năm 2021: 499 hộ; năm 2022: 377 hộ; năm 2023: 225 hộ; năm 2024: 459 hộ). Các chính sách và nỗ lực giảm nghèo tại địa phương, đặc biệt là sự vào cuộc của các tổ chức Hội, đã mang lại hiệu quả rõ rệt trong việc giảm số lượng hộ nghèo tuyệt đối và đưa tỷ lệ nghèo về mức thấp (4,40%).

Các mô hình giúp nhau thoát nghèo của phụ nữ từng bước được củng cố và phát triển như mô hình tiết kiệm bỏ ống heo, tiết kiệm điện tại gia đình, thành lập các tổ tương trợ xoay vòng vốn… Tính đến nay, các xã trên khu vực Cù lao An Hóa đã duy trì 85 tổ có mô hình tiết kiệm ống heo với 1.874 thành viên, số tiền tiết kiệm trong 5 năm là 561 triệu đồng, đã giúp 187 chị em phụ nữ xoay vòng vốn (tỷ lệ 63,2%); 56 mô hình tiết kiệm điện với 714 thành viên, số tiền 342 triệu đồng; 64 tổ tương trợ, với 1.059 thành viên, số tiền 65,3 triệu đồng đã giúp 52 chị (Qua khảo sát, hội viên, phụ nữ các xã trên khu vực đã đánh giá về việc thành lập các tổ tương trợ của Hội LHPN các xã với tỷ lệ 84,2%). Ngoài ra, tại xã Bình Đại, đã duy trì mô hình tiết kiệm từ rác (cuối năm nhân dịp 20/10 đập ống heo) để hỗ trợ, giúp đỡ hội 
viên nghèo…

Thứ tư, chủ động đổi mới sáng tạo và đóng góp vào tăng trưởng

Phụ nữ các xã trên Cù lao An Hóa đã tích cực ứng dụng khoa học công nghệ vào sản xuất, đặc biệt trong nông nghiệp, giúp nâng cao năng suất, chất lượng và ổn định sinh kế. Nhiều mô hình nuôi trồng thủy sản công nghệ cao, trồng rau sạch, dừa hữu cơ, cùng hoạt động chế biến sâu đã tạo ra sản phẩm OCOP và thương hiệu địa phương. Đồng thời, phụ nữ còn chủ động quảng bá, tiêu thụ sản phẩm qua mạng xã hội, sàn thương mại điện tử và thanh toán không tiền mặt, góp phần tăng thu nhập và phát triển kinh tế bền vững.

Kết quả này là minh chứng rõ nét cho việc thực hiện hiệu quả chủ trương bình đẳng giới và trao quyền kinh tế cho phụ nữ, khẳng định vai trò và vị thế của họ trong cộng đồng. Tuy nhiên, để đạt được sự phát triển toàn diện, cần tiếp tục giải quyết các thách thức về khả năng tiếp cận vốn đầu tư công nghệ và nâng cao kỹ năng quản lý, xây dựng thương hiệu số cho phụ nữ tại địa phương.

Mặc dù có những đóng góp không thể phủ nhận, quá trình phát huy vai trò kinh tế của phụ nữ vẫn phải đối mặt với các rào cản cần được tháo gỡ cấp bách như: Nhận thức và tâm lý của phụ nữ về tham gia phát triển kinh tế đã thay đổi nhưng vẫn còn nhiều khó khăn, hạn chế; thời gian đầu tư để tham gia phát triển kinh tế của phụ nữ còn hạn chế; phụ nữ khởi nghiệp còn gặp khó khăn về vốn và Hội LHPN tham gia phát triển kinh tế hiệu quả và mức độ lan tỏa chưa cao. Quy mô các doanh nghiệp do nữ làm chủ hầu hết còn nhỏ lẻ, hạn chế về năng lực đầu tư, nhất là đầu tư trang thiết bị máy móc và áp dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất, chưa đủ nguồn lực để chủ động tham gia các hoạt động quảng bá tiêu thụ sản phẩm do phụ nữ làm ra. Một bộ phận phụ nữ trong độ tuổi lao động chưa quan tâm đến khởi nghiệp, chưa mạnh dạn khởi nghiệp hoặc ý tưởng khởi nghiệp chưa thực sự rõ nét và có sức lan toả, chưa khai thác được những sản phẩm tài nguyên bản địa. Một số cán bộ Hội cơ sở chưa có kỹ năng để tìm kiếm, phát hiện và hỗ trợ các ý tưởng khởi nghiệp của hội viên, phụ nữ tại địa phương… Vì vậy, các khó khăn, thách thức này đã ảnh hưởng đến quá trình phụ nữ tham gia phát triển kinh tế, đòi hỏi yêu cầu khách quan và cấp thiết là sự quan tâm tạo điều kiện để phụ nữ phát huy vai trò, tham gia quá trình phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh nói riêng và cả nước nói chung, góp phần nâng cao vị thế của người phụ nữ trong thời đại mới.

Mặt khác, hoạt động phụ nữ tham gia phát triển kinh tế ở một số cơ sở chưa đồng đều, chưa thể hiện tính sáng tạo và chủ động, sự đóng góp của phụ nữ đôi khi chưa tương xứng với tiềm năng. Đời sống của một bộ phận hội viên, phụ nữ còn gặp nhiều khó khăn do tập trung vào việc mưu sinh, đi làm ăn xa. Một bộ phận phụ nữ gặp nhiều khó khăn do chịu tác động kép của tình hình hạn mặn, thiên tai, dịch bệnh; giá cả các mặt hàng nông sản biến động, giảm sâu, không ổn định ảnh hưởng đến việc tổ chức sản xuất, kinh doanh. Hiệu quả của các mô hình sinh kế tại địa phương chưa cao, tiềm ẩn nhiều rủi ro, nguy cơ tái nghèo cao. Bên cạnh đó, mặt trái của quá trình phát triển xã hội tác động không nhỏ đến nhận thức, lối sống, chất lượng cuộc sống của phụ nữ, mối hệ gia đình… làm ảnh hưởng đến việc phát huy vai trò của phụ nữ trong tham gia phát triển kinh tế. Công tác tư vấn, đào tạo kỹ năng quản lý, tiếp cận vốn và thị trường cho phụ nữ còn rời rạc, thiếu chiều sâu. Việc phối hợp giữa Hội với các cơ quan chuyên môn, doanh nghiệp và tổ chức tín dụng chưa thường xuyên. Nguồn lực hỗ trợ còn phân tán, chưa tạo được tác động mạnh mẽ đến sinh kế của phụ nữ ở cơ sở. Do đó, hình ảnh Hội Phụ nữ trong vai trò đầu mối thúc đẩy kinh tế nữ giới vẫn chưa được thể hiện nổi bật, cần được củng cố trong thời gian tới.

Để thực hiện thắng lợi mục tiêu phát huy vai trò của phụ nữ trong phát triển kinh tế theo tinh thần Nghị quyết của Đảng, cần có sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị, tập trung vào ba trụ cột chiến lược: Tư tưởng - Cán bộ - Nguồn lực kinh tế và kỹ năng số. Chính vì vậy, thời gian tới cần thực hiện đồng bộ một số giải pháp sau:

Một là, tăng cường sự lãnh đạo, chỉ đạo của cấp ủy đảng, chính quyền trong hoạt động của Hội LHPN cơ sở

Sự lãnh đạo của cấp ủy Đảng và chính quyền là yếu tố quyết định chất lượng hoạt động của Hội LHPN cơ sở, đây là giải pháp nền tảng, quyết định đến sự thay đổi nhận thức xã hội, tạo cơ sở pháp lý và điều kiện thuận lợi cho phụ nữ tham gia phát triển kinh tế. Cấp ủy cần đưa công tác phụ nữ vào chương trình làm việc thường xuyên, định kỳ kiểm tra, chỉ đạo, tháo gỡ khó khăn. Chính quyền địa phương phải bảo đảm nguồn lực, cơ chế, kinh phí để Hội triển khai các chương trình hỗ trợ, khởi nghiệp và phát triển kinh tế cho phụ nữ. Đồng thời, cần chú trọng quy hoạch, đào tạo, sử dụng cán bộ nữ, thực hiện nghiêm Chỉ thị 21-CT/TW nhằm phát huy vai trò lãnh đạo của phụ nữ. Sự phối hợp chặt chẽ giữa Đảng, chính quyền và Hội là nền tảng cho phát triển kinh tế bền vững và bình đẳng giới.

Hai là, tăng cường hoạt động của Hội LHPN cơ sở

Hội LHPN cơ sở giữ vai trò cầu nối trực tiếp giữa tổ chức Hội với hội viên, có nhiệm vụ trọng tâm là phát huy vai trò phụ nữ trong phát triển kinh tế thông qua tuyên truyền, đào tạo, hỗ trợ khởi nghiệp và xây dựng mô hình kinh tế hiệu quả. Hội cần cụ thể hóa chủ trương của Đảng, chính sách của Nhà nước, tham mưu cơ chế khuyến khích phụ nữ phát triển kinh tế gắn với xây dựng nông thôn mới. Đồng thời, chú trọng củng cố tổ chức Hội, nâng cao năng lực cán bộ, tăng cường đối thoại giữa phụ nữ với cấp ủy, chính quyền. Cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, phát triển “Hội điện tử” để quản lý, tuyên truyền và quảng bá sản phẩm. Các phong trào “Phụ nữ giúp nhau phát triển kinh tế”, “Phụ nữ khởi nghiệp sáng tạo” phải được triển khai bằng những mô hình cụ thể, thiết thực, hiệu quả.

Ba là, tăng cường các hoạt động tuyên truyền, nâng cao nhận thức của phụ nữ phát huy vai trò tham gia phát triển kinh tế

Phát huy nguồn lực con người, đặc biệt là phụ nữ, có ý nghĩa quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, do điều kiện kinh tế và trình độ còn hạn chế, nhiều phụ nữ ở Cù lao An Hóa chưa nhận thức đầy đủ vai trò, vị thế của mình trong xã hội. Do đó, cần tăng cường tuyên truyền, đào tạo, hỗ trợ phụ nữ tiếp cận khoa học kỹ thuật, chuyển đổi số, khởi nghiệp và phát triển kinh tế. Hội LHPN các xã cần phối hợp các ngành tổ chức truyền thông, tập huấn, nhân rộng các mô hình phụ nữ làm kinh tế giỏi, lan tỏa tinh thần tự tin, sáng tạo và truyền thống “Đồng khởi mới”, góp phần thúc đẩy phong trào phát triển kinh tế của địa phương.

Bốn là, đa dạng hóa nguồn vốn vay, mở rộng các chương trình tín dụng vi mô, hỗ trợ khởi nghiệp, giúp phụ nữ có điều kiện đầu tư sản xuất, kinh doanh

Vốn là yếu tố then chốt giúp phụ nữ đầu tư phát triển sản xuất, kinh doanh và thoát nghèo bền vững. Cần tăng cường phối hợp với các ngân hàng, quỹ hỗ trợ, dự án tín dụng để giúp phụ nữ tiếp cận nguồn vốn vay, đồng thời triển khai mô hình tín dụng vi mô, quỹ xoay vòng tiết kiệm. Hội cần tổ chức tập huấn kỹ năng quản lý vốn, lập kế hoạch kinh doanh, tư vấn khởi nghiệp và khuyến khích phụ nữ đầu tư vào nông sản sạch, thủy sản, sản phẩm OCOP, du lịch cộng đồng. Bên cạnh đó, duy trì và nhân rộng các câu lạc bộ khởi nghiệp, hỗ trợ nhau phát triển kinh tế, nâng cao vị thế phụ nữ trong xã hội.

Năm là, đẩy mạnh đào tạo nghề, chuyển đổi việc làm, nâng cao kỹ năng số, giúp chị em phụ nữ thích ứng với kinh tế số, tiếp cận các kênh kinh doanh trực tuyến

Trong bối cảnh chuyển đổi số, phụ nữ nông thôn cần được trang bị nghề nghiệp và kỹ năng số để tham gia hiệu quả vào nền kinh tế. Các cấp Hội cần đẩy mạnh tuyên truyền, đào tạo nghề gắn với nhu cầu thực tế như chế biến hải sản, du lịch cộng đồng, bán hàng online, sử dụng thương mại điện tử. Đồng thời, tổ chức các lớp “cầm tay chỉ việc”, hướng dẫn phụ nữ sử dụng điện thoại thông minh, mạng xã hội, thanh toán điện tử nhằm mở rộng thị trường tiêu thụ sản phẩm. Cần phát huy vai trò của Hội trong kết nối, hợp tác, quảng bá, tiêu thụ sản phẩm qua các sàn thương mại điện tử, giúp phụ nữ nâng cao thu nhập và vị thế trong kinh tế số.

Sáu là, nhân rộng các mô hình kinh tế hiệu quả, khuyến khích phát triển hợp tác xã, tổ hợp tác do phụ nữ làm chủ, liên kết sản xuất theo chuỗi giá trị

Cần xây dựng, duy trì và nhân rộng các mô hình kinh tế hiệu quả, gắn với phong trào thi đua khởi nghiệp, sản xuất - kinh doanh giỏi, đồng thời khen thưởng, biểu dương các điển hình tiên tiến. Hội LHPN các xã trên Cù lao An Hóa cần phối hợp với các ngành hỗ trợ mô hình phát triển thành tổ hợp tác, hợp tác xã do phụ nữ làm chủ, giúp chị em nâng cao năng lực kinh doanh, tiếp cận thị trường và khoa học kỹ thuật. Bên cạnh đó, đẩy mạnh liên kết với doanh nghiệp, nhà khoa học để hình thành chuỗi giá trị, xây dựng thương hiệu sản phẩm phụ nữ, phát triển mô hình kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn. Mỗi cơ sở hội hàng năm phấn đấu hỗ trợ ít nhất một phụ nữ làm chủ doanh nghiệp, hộ kinh doanh hoặc tham gia quản lý hợp tác xã.

Bảy là, đẩy mạnh công tác kiểm tra, giám sát trong hỗ trợ phụ nữ phát triển kinh tế

Công tác kiểm tra, giám sát là yếu tố then chốt giúp hoạt động của Hội LHPN được thực hiện hiệu quả, đúng hướng. Các cơ sở Hội cần xây dựng kế hoạch kiểm tra định kỳ, kết hợp hướng dẫn, hỗ trợ tháo gỡ khó khăn, đồng thời nâng cao năng lực cho cán bộ phụ trách. Bên cạnh đó, tăng cường giám sát xã hội, bảo đảm công khai, minh bạch trong các chương trình liên quan đến phụ nữ, từ đó nâng cao trách nhiệm cán bộ và củng cố niềm tin của hội viên đối với tổ chức Hội.

Tài liệu tham khảo

1. Ban Thường vụ Hội Liên hiệp Phụ nữ huyện Bình Đại: Báo cáo số 119/BC-BTV ngày 08/9/2022, Báo cáo kết quả 5 năm thực hiện Đề án “Hỗ trợ phụ nữ khởi nghiệp” giai đoạn 2017-2025 (Đề án 939).

2. Ban Thường vụ Hội Liên hiệp Phụ nữ huyện Bình Đại: Báo cáo số 278/BC-BTV ngày 22/4/2024, Báo cáo sơ kết giữa nhiệm kỳ thực hiện Nghị quyết Đại hội đại biểu phụ nữ huyện lần thứ XI, nhiệm kỳ 2021-2026.

3. Ban Thường vụ Hội Liên hiệp Phụ nữ huyện Bình Đại: Báo cáo số 353/BC-BTV ngày 14/10/2024, Báo cáo kết quả thực hiện công tác hỗ trợ phụ nữ phát triển kinh tế và quản lý nguồn vốn năm 2024.

[1] Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, H.2011, t.12, tr.562.

[2] Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, H.2021, t.I, tr.137-138.