CẦN HIỂU ĐÚNG VỀ ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG Ở VIỆT NAM

ThS. Lê Thị Bích Ngọc - Khoa Lý luận cơ sở

          Định hướng xã hội chủ nghĩa là một trong hai bộ phận cấu thành của mô hình Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Tuy nhiên, xuyên tạc, bôi đen, thậm chí đối lập kinh tế thị trường với định hướng xã hội chủ nghĩa tiến tới xóa bỏ mô hình kinh tế tổng quát trong thời kỳ quá độ ở Việt Nam luôn nằm trong âm mưu của các thế lực thù địch. Hiểu đúng về định hướng xã hội chủ nghĩa là một trong những yêu cầu quan trọng hiện nay, bài viết sẽ góp thêm tiếng nói để làm rõ nội hàm của thành tố này trong mô hình kinh tế tổng quát ở nước ta.

Thứ nhất, có hay không mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa?

Bấy lâu nay các thế lực thù địch rêu rao rằng kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa không tồn tại rõ ràng, thậm chí chúng còn trân tráo cho rằng Đảng viện dẫn định hướng xã hội chủ nghĩa vào kinh tế thị trường là sự đánh tráo khái niệm, gán ghép chủ quan. Vậy trong lý luận và thực tiễn có hay không mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa?

Trước hết xét về mặt lý luận, chúng ta điều hiểu rằng, kinh tế thị trường ra đời, phát triển rất khách quan, là kết quả lâu dài của sự phát triển lực lượng sản xuất, kết tinh của văn minh nhân loại. Kinh tế thị trường vận hành theo cơ chế thị trường, đây là cơ chế tự điều tiết của kinh tế thị trường, nó yêu cầu các chủ thể khi tham gia vào kinh tế thị trường điều phải tôn trọng, tuân theo cơ chế vận hành của nó để tối ưu hóa các nguồn lực. Tuy nhiên, kinh tế thị trường có rất nhiều khuyết tật, tự bản thân không thể hóa giải, cần có sự điều tiết của nhà nước, điều này đã được P. Samuelson[1] khẳng định:“Điều hành nền kinh tế mà thiếu chính phủ hoặc thiếu thị trường thì giống như định vỗ tay bằng một bàn tay”. 

Ở Việt Nam từ khi đổi mới (1986) đến nay, Đảng không ngừng tìm tòi, sáng tạo mô hình kinh tế, từ tiếp cận, đến chấp nhận, tạo các điều kiện để kinh tế thị trường vận hành và phát triển sao cho phù hợp với điều kiện cụ thể. “Đưa ra quan niệm phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là một đột phá lý luận rất cơ bản và sáng tạo của Đảng ta… xuất phát từ thực tiễn Việt Nam và tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm của thế giới”[2]. Khi bắt đầu đổi mới, Đảng khá thận trọng, chỉ nêu luận điểm phát triển kinh tế hàng hóa nhiều thành phần có kế hoạch đi lên chủ nghĩa xã hội. Đại hội VII (1991), Đảng đề cập vận hành nền kinh tế theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước. Đại hội IX lần đầu tiên Đảng khẳng định: “Nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa chính là nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa” ... “Đó là mô hình kinh tế tổng quát của nước ta trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội”[3]. Quan điểm này tiếp tục được bổ sung, phát triển qua các kỳ Đại hội, đặc biệt Đại hội XIV tổng kết 40 năm đổi mới đã đi đến thống nhất nhận thức: “Kinh tế thị trường là tất yếu, khách quan; là sản phẩm chung của văn minh nhân loại; là phương thức để xây dựng CNXH; kinh tế thị trường định hướng XHCN là mô hình kinh tế tổng quát của nước ta trong thời kỳ quá độ lên CNXH; là một trong những trụ cột của thể chế phát triển nhanh và bền vững đất nước; là nền kinh tế thị trường hiện đại, hội nhập quốc tế, vận hành đầy đủ, đồng bộ theo các quy luật của kinh tế thị trường; đồng thời, có sự quản lý của Nhà nước pháp quyền XHCN do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo, bảo đảm định hướng XHCN phù hợp với từng giai đoạn phát triển của đất nước, nhằm mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”[4]. Theo nhận thức của Đảng, kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là kiểu mới trong lịch sử phát triển của kinh tế thị trường; một kiểu tổ chức kinh tế vừa tuân theo những quy luật của kinh tế thị trường vừa dựa trên cơ sở và được dẫn dắt, chi phối bởi các nguyên tắc và bản chất của chủ nghĩa xã hội, thể hiện trên cả ba mặt: Sở hữu, tổ chức quản lý và phân phối.

Lựa chọn kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là một chủ trương nhất quán, lâu dài: “Mục đích … phát triển lực lượng sản xuất, phát triển kinh tế để xây dựng cơ sở vật chất - kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội, nâng cao đời sống nhân dân… áp dụng các hình thức kinh tế và phương pháp quản lý của kinh tế thị trường để kích thích sản xuất, giải phóng sức sản xuất, phát huy mặt tích cực, hạn chế và khắc phục mặt tiêu cực của cơ chế thị trường”[5]. Mục tiêu phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là “dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”. Như vậy, Đảng coi kinh tế thị trường là công cụ, phương tiện để xây dựng cơ sở vật chất cho chủ nghĩa xã hội, để hiện thực hóa các mục tiêu chiến lược. Có thể nói đây là điểm khác biệt căn bản giữa kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa với các mô hình kinh tế thị trường khác. Tất nhiên, để vừa phát triển kinh tế thị trường, vừa giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa không phải là công việc đơn giản, điều này đòi hỏi chúng ta phải kiên trì từ mục đích đến vận dụng các quy luật kinh tế thị trường sao cho vừa phù hợp quy luật kinh tế khách quan vừa phù hợp điều kiện đặc thù của Việt Nam.

Thứ đến xét về thực tiễn, kinh tế thị trường cũng tồn tại trong nhiều phương thức sản xuất khác nhau. Mác từng khẳng định: “... Sản xuất và lưu thông hàng hóa là những hiện tượng thuộc về nhiều phương thức sản xuất hết sức khác nhau, tuy rằng quy mô và tầm quan trọng của chúng không giống nhau...”[6]. Vì vậy, đối với từng quốc gia phải xét đến điều kiện lịch sử - cụ thể mà phát thảo nên mô hình kinh tế thị trường riêng. Trên thế giới hiện nay có một số mô hình kinh tế thị trường điển hình như: 1. Mô hình kinh tế thị trường tự do mới ở các nước Tây Âu và Bắc Mỹ, đề cao cơ chế thị trường, hạn chế thấp nhất sự can thiệp của nhà nước; 2. Mô hình kinh tế thị trường xã hội ở các nước Tây – Bắc Âu, đặc trưng nổi bật là ngoài mục tiêu lợi nhuận, phát triển kinh tế cũng rất coi trọng các mục tiêu xã hội và phát triển con người; 3. Mô hình kinh tế thị trường đặc sắc Trung Quốc – một mô hình chủ nghĩa xã hội kiểu mới mà Trung Quốc lựa chọn, vừa áp dụng các quy luật kinh tế thị trường, nhưng nhà nước cũng can thiệp mạnh hơn vào thị trường, tác động nhiều vào tính xã hội… Mỗi mô hình điều có đặc thù riêng, không thể xem các mô hình kinh tế thị trường này là chuẩn mực chung áp dụng cho tất cả quốc gia, càng không thể đem quy các chuẩn mực của chúng vào mô hình kinh tế thị trường của Việt Nam và ngược lại. 

Nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa của Việt Nam vừa có đầy đủ các yếu tố của kinh tế thị trường hiện đại, hội nhập vừa có những yếu tố bảo đảm định hướng xã hội chủ nghĩa. Trong mô hình này các quy luật khách quan của kinh tế thị trường được tôn trọng, vận hành đầy đủ, đồng bộ; có nhiều hình thức sỡ hữu, nhiều thành phần kinh tế bình đẳng và hoạt động theo pháp luật. Thị trường đóng vai trò quyết định trong xác định giá cả hàng hóa, dịch vụ; tạo động lực huy động, phân bổ hiệu quả các nguồn lực; điều tiết sản xuất và lưu thông hàng hóa. Nhà nước quản lý kinh tế bằng pháp luật, cơ chế, chính sách, chiến lược, quy hoạch, kế hoạch, nguồn lực của Nhà nước… nhưng phải phù hợp với quy luật của kinh tế thị trường; tăng trưởng kinh tế đi đôi với tiến bộ, công bằng xã hội; các chính sách kinh tế đều hướng tới mục tiêu xã hội, mỗi chính sách xã hội nhằm tạo động lực cho phát triển kinh tế. Các tổ chức xã hội đại diện, hỗ trợ và bảo vệ lợi ích, phản ánh với Nhà nước nguyện vọng, lợi ích của các thành viên khi tham gia thị trường; phản biện và giám sát việc thực hiện pháp luật, chính sách của Nhà nước.

Thực tiễn 40 năm đổi mới, kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đã thực sự đem lại những thành tựu to lớn, có ý nghĩa lịch sử: “Đất nước ta chưa bao giờ có được cơ đồ, tiềm lực, vị thế và uy tín quốc tế như ngày nay”[7]. Từ một nước nghèo nàn, lạc hậu, trình độ thấp, bị bao vây, cấm vận, Việt Nam đã trở thành nước đang phát triển, có thu nhập trung bình, hội nhập sâu, rộng vào nền kinh tế toàn cầu; đảm nhiệm nhiều trọng trách quốc tế, phát huy vai trò tích cực tại nhiều tổ chức, diễn đàn đa phương; độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ được giữ vững; lợi ích quốc gia, dân tộc được bảo đảm. Quy mô kinh tế năm 2025 đạt 514 tỷ USD (năm 1986 chưa đạt 100 tỷ USD), trong nhóm 32 nền kinh tế lớn nhất thế giới và 20 nền kinh tế hàng đầu về thương mại, thu hút đầu tư nước ngoài; có quan hệ ngoại giao với 193 nước là thành viên Liên hợp quốc, ký kết 17 TFA; xây dựng các mối quan hệ đối tác, đối tác chiến lược, đối tác chiến lược toàn diện với tất cả các cường quốc trên thế giới và khu vực. Đời sống người dân được cải thiện rõ rệt, tỷ lệ hộ nghèo theo chuẩn nghèo đa chiều dưới 3%; tiềm lực chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, khoa học - công nghệ, quốc phòng, an ninh không ngừng nâng cao[8]. Những thành tựu to lớn trên giúp Việt Nam tích lũy thế và lực cho sự phát triển bứt phá trong giai đoạn tiếp theo để đưa dân tộc bước vào kỷ nguyên vươn mình[9].

Như vậy, mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa mà Việt Nam xây dựng không áp đặt theo một khuôn mẫu nào, đó là kết quả của quá trình kế thừa, tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm phát triển kinh tế thị trường thế giới và sự vận dụng, phát triển sáng tạo phù hợp với điều kiện nước ta. Đây là sự đóng góp, bổ sung có giá trị của Đảng ta trên phương diện lý luận và thực tiễn, từ đó làm cho kinh tế thị trường đương đại phong phú và sâu sắc hơn.

Thứ hai, một số vấn đề cần nhận thức đúng về định hướng xã hội chủ nghĩa trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

- Một là, định hướng xã hội chủ nghĩa với hàm ý là đang tiến tới chủ nghĩa xã hội, để chỉ tính chất của một nền kinh tế thị trường đang trong thời kỳ quá độ, trong đó các yếu tố của chế độ kinh tế - xã hội mới chưa hình thành hoàn thiện, đồng thời những tàn dư của chế độ phong kiến, tư tưởng hủ bại của chủ nghĩa tư bản và thói quen sản xuất nhỏ vẫn tác động mạnh đến kinh tế - xã hội. Định hướng xã hội chủ nghĩa cần được hiểu là phát huy tối đa mặt mạnh, hạn chế tối đa mặt tiêu cực của kinh tế thị trường để phát triển kinh tế – xã hội phục vụ Nhân dân nhiều nhất. Xét ở góc độ thực tiễn, định hướng xã hội chủ nghĩa còn hàm ý là sự nhắc nhở chúng ta phải tỉnh táo nhận rõ tính chất của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội; trải qua nhiều chặng đường nên phải lưu ý bối cảnh đặc thù của mỗi chặng đường để có chủ trương, chính sách phù hợp tránh nóng vội, chủ quan muốn áp dụng ngay những đặc trưng cơ bản của chủ nghĩa xã hội hoàn thiện khi điều kiện chưa chín muồi.

- Hai là, bản chất của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là “vừa tuân theo những quy luật của nền kinh tế thị trường, vừa dựa trên cơ sở và được dẫn dắt chi phối bởi các nguyên tắc và bản chất của chủ nghĩa xã hội”[10]. Các yếu tố giữ vai trò định hướng và thể hiện bản chất chủ nghĩa xã hội trong mô hình này bao gồm: 1. Vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam; 2. Sự quản lý của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩ; 3. Phát huy vai trò làm chủ của Nhân dân trong phát triển kinh tế - xã hội; 4. Xây dựng và hoàn thiện từng bước quan hệ sản xuất tiến bộ, phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất, kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo; 5. Thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội trong từng bước phát triển, từng chính sách phát triển.

- Ba là, định hướng xã hội chủ nghĩa trong mô hình kinh tế thị trường thể hiện ở mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”, đây không chỉ là mục tiêu mà còn là nguyên tắc và bản chất của chế độ ta. Trong khi thừa nhận kinh tế thị trường Đảng ta cũng khẳng định dứt khoát mục đích phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là phát triển lực lượng sản xuất, phát triển kinh tế để xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội, nâng cao đời sống Nhân dân nhằm hiện thực hóa mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”, kinh tế thị trường không phải là mục đích của chúng ta mà chỉ là công cụ, phương tiện để chúng ta thực hiện mục tiêu phát triển của dân tộc với 2 mục tiêu chiến lược: đến năm 2030, Việt Nam trở thành nước đang phát triển, có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao; đến năm 2045 trở thành nước xã hội chủ nghĩa phát triển, có thu nhập cao.

- Bốn là, một thuộc tính quan trọng của định hướng xã hội chủ nghĩa trong kinh tế thị trường ở Việt Nam là thống nhất chính sách kinh tế với chính sách xã hội ngay trong từng bước, từng chính sách và trong suốt quá trình phát triển. Đây là một yêu cầu có tính nguyên tắc để bảo đảm phát triển bền vững, không để ai bị bỏ lại phía sau của quá trình phát triển. Tuy nhiên không vì thế mà thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội một cách nóng vội, chủ quan, cần phải gắn với điều kiện cụ thể của từng giai đoạn. Trong khi chưa có điều kiện để bảo đảm giáo dục miễn phí cho mọi người ở tất cả các cấp, Việt Nam tập trung hoàn thành xóa mù chữ, phổ cập giáo dục; trong khi chưa thực hiện được việc bảo đảm cung cấp dịch vụ y tế miễn phí cho toàn dân, Việt Nam tập trung vào việc tăng cường y tế phòng ngừa, phòng, chống dịch bệnh, hỗ trợ các đối tượng có hoàn cảnh khó khăn. Liên hợp quốc đã công nhận Việt Nam là một trong những nước đi đầu trong việc hiện thực hóa các Mục tiêu Thiên niên kỷ (trước năm 2015). Năm 2025, chỉ số phát triển con người (HDI) của Việt Nam đạt mức 0,766 điểm thuộc nhóm nước có HDI cao của thế giới; Chỉ số hạnh phúc của Việt Nam năm 2025 được các tổ chức xếp thứ 46 tăng 37 bậc so với năm 2020 (83). 

Là một giảng viên trường Đảng, trong giảng dạy lý luận chính trị, việc làm rõ định hướng xã hội chủ nghĩa trong nền kinh tế thị trường phải được xem là vấn đề trọng tâm trong đấu tranh tư tưởng hiện nay. Giảng viên phải chứng minh rằng kinh tế thị trường không phải là “sản phẩm riêng” của chủ nghĩa tư bản, mà là thành tựu chung của văn minh nhân loại; vấn đề cốt lõi nằm ở mục tiêu phát triển và cơ chế định hướng của Nhà nước. Ở Việt Nam, thị trường được sử dụng như một công cụ để phát triển lực lượng sản xuất, nhưng toàn bộ tiến trình đó đặt dưới sự định hướng của Đảng, Nhà nước và mục tiêu phát triển vì con người, công bằng xã hội. Từ lập trường lý luận vững chắc này, cần kiên quyết bác bỏ những luận điệu xuyên tạc cho rằng phát triển kinh tế thị trường đồng nghĩa với “từ bỏ chủ nghĩa xã hội” hoặc “chuyển hóa sang con đường tư bản chủ nghĩa”. Thông qua phân tích lý luận kết hợp dẫn chứng thực tiễn giảng viên phải giúp người học thấy rõ tính tất yếu, sự nhất quán và ưu việt của mô hình phát triển ở Việt Nam, từ đó hình thành bản lĩnh chính trị, năng lực lập luận đủ sắc bén để chủ động đấu tranh bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.

Tóm lại, phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là một đột phá lý luận rất cơ bản và sáng tạo của Đảng ta xuất phát từ thực tiễn đất nước và tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm của thế giới. Càng đi vào thực tiễn phát triển thì những giá trị nhân văn mang bản chất của chủ nghĩa xã hội càng được chuyển hóa linh hoạt vào kinh tế thị trường, điều này đã đủ sức bác bỏ các luận điệu xuyên tạc của ai kia về định hướng xã hội chủ nghĩa trong mô hình kinh tế thị trường của Việt Nam.

[1] P. Samuelson là nhà kinh tế học nổi tiếng người Mỹ (1915 – 2009), ông có đóng góp rất quan trọng trong việc hoàn thiện và hiện đại hóa lý luận về kinh tế thị trường trong kinh tế học thế kỷ XX thông qua hệ thống lý thuyết về kinh tế thị trường hỗn hợp (Mixed Economy). 

[2] Nguyễn Phú Trọng: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, tại trang: https://www.tapchicongsan.org.vn/media-story/-/asset_publisher/V8hhp4dK31Gf/content/mot-so-van-de-ly-luan-va-thuc-tien-ve-chu-nghia-xa-hoi-va-con-duong-di-len-chu-nghia-xa-hoi-o-viet-nam.

[3] Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội Đảng thời kỳ đổi mới (Đại hội VI, VII, VIII, IX), Hà Nội, Nxb Sự thật, 2005, tr.635.

[4] Đảng Cộng sản Việt Nam: Báo cáo Lý luận chính trị Đại hội XIV, tr.21.

[5] Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội Đảng thời kỳ đổi mới (Đại hội VI, VII, VIII, IX), Hà Nội, Nxb Sự thật, 2005, tr. 637, 636, 637.

[6] C.Mác và Ph.Ăngghen: Toàn tập, t.23, Nxb. Chính trị quốc gia Hà Nội, 1993, tr.175.

[7] Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, t.1, Nxb. Chính trị quốc gia Sự Thật, Hà Nội, 2021, tr. 25

[8] Đảng Cộng sản Việt Nam: Báo cáo Chính trị Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ VIX.

[9] Tô Lâm: Một số nội dung cơ bản về kỷ nguyên mới, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc… “kỷ nguyên vươn mình của dân tộc Việt Nam, đó là kỷ nguyên phát triển, kỷ nguyên giàu mạnh dưới sự lãnh đạo, cầm quyền của Đảng Cộng sản, xây dựng thành công nước Việt Nam xã hội chủ nghĩa, dân giàu, nước mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh, sánh vai với các cường quốc năm châu. Mọi người dân đều có cuộc sống ấm no, hạnh phúc, được hỗ trợ phát triển, làm giàu; đóng góp ngày càng nhiều cho hòa bình, ổn định, phát triển của thế giới, hạnh phúc của nhân loại và văn minh toàn cầu. Đích đến của kỷ nguyên vươn mình là dân giàu, nước mạnh, xã hội xã hội chủ nghĩa, sánh vai với các cường quốc năm châu”. Thời điểm bắt đầu kỷ nguyên mới là Đại hội XIV của Đảng, từ đây, mọi người dân Việt Nam, hàng trăm triệu người như một, dưới sự lãnh đạo của Đảng, đồng tâm hiệp lực, chung sức đồng lòng, tranh thủ tối đa thời cơ, thuận lợi, đẩy lùi nguy cơ, thách thức, đưa đất nước phát triển toàn diện, mạnh mẽ, bứt phá và cất cánh.

[10] Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI, Nxb. Chính trị quốc gia, 2011, tr. 204 – 205.