BẢO TÀNG VĂN HÓA DÂN TỘC KHMER - NƠI LƯU GIỮ VÀ LAN TỎA CÁC GIÁ TRỊ VĂN HÓA

    ThS. Trần Thị Quỳnh Nghi - Giảng viên khoa Nhà nước và Pháp luật

Trong chuyến nghiên cứu thực tế tại Bảo tàng Văn hóa dân tộc Khmer, chúng tôi có dịp trực tiếp tìm hiểu những hiện vật, hình ảnh và tư liệu phản ánh đời sống văn hóa của đồng bào Khmer. Qua chuyến đi, giúp chúng tôi hiểu thêm về lịch sử, đời sống, tín ngưỡng và những giá trị văn hóa đặc sắc của đồng bào Khmer. Chuyến nghiên cứu thực tế còn gợi cho chúng tôi suy nghĩ về việc bảo tồn và lan tỏa những giá trị ấy trong đời sống hiện nay. Đặc biệt, với vai trò là giảng viên lý luận chính trị, chúng tôi nhận thấy đây là nguồn tư liệu thực tiễn quý báu phục vụ cho hoạt động giảng dạy và nghiên cứu khoa học. Từ những điều quan sát và tìm hiểu được trong chuyến đi, bài viết này tập trung làm rõ giá trị của Bảo tàng Văn hóa dân tộc Khmer, không gian văn hóa Khmer ở tỉnh Vĩnh Long và vai trò của giảng viên lý luận chính trị trong việc góp phần bảo tồn, lan tỏa những giá trị văn hóa đó.

1. Bảo tàng Văn hóa dân tộc Khmer - nơi lưu giữ những giá trị văn hóa đặc sắc

Bảo tàng Văn hóa dân tộc Khmer tọa lạc tại phường Nguyệt Hóa, tỉnh Vĩnh Long, nằm trong quần thể Khu di tích văn hóa - du lịch Ao Bà Om, bên cạnh chùa Âng. Đây là không gian văn hóa gắn bó lâu đời với cộng đồng dân tộc Khmer Nam Bộ. Công trình có diện tích rộng hơn 1.700m², gồm hai tầng, có nét kiến trúc kết hợp hài hòa giữa kiến trúc truyền thống Khmer và phong cách hiện đại. Bao quanh bảo tàng là nhiều cây xanh, tạo nên sự gần gũi, thoáng đãng và phù hợp với một không gian văn hóa, nơi giữ gìn những hiện vật để mọi người có thể tìm hiểu.

Điểm nổi bật của bảo tàng là hệ thống bốn phòng trưng bày trên tầng lầu, mỗi phòng thể hiện một chủ đề riêng, góp phần tái hiện đời sống văn hóa của đồng bào dân tộc Khmer. Phòng thứ nhất giới thiệu về đời sống văn hóa tâm linh của người Khmer; phòng thứ hai tái hiện đời sống sinh hoạt và lao động sản xuất, từ trang phục, công cụ lao động đến những vật dụng gắn với cuộc sống hằng ngày; phòng thứ ba giới thiệu các làng nghề truyền thống; phòng thứ tư trưng bày các hiện vật nghệ thuật diễn xướng của người Khmer từ truyền thống đến hiện đại.

Qua hệ thống hiện vật được trưng bày, văn hóa Khmer được tái hiện khá rõ, gắn liền với đời sống của con người. Đó là những chuyện dân gian được trao truyền qua nhiều thế hệ, những văn tự cổ viết trên lá Buông dùng để ghi kinh Phật, hay hình tượng chim thần Kâyno gắn với đời sống tín ngưỡng và những truyền thuyết tôn giáo. Bên cạnh đó, các công cụ lao động nông nghiệp truyền thống cũng thể hiện sự gắn bó mật thiết của người Khmer với đất đai, sản xuất và môi trường sống. Mỗi hiện vật thể hiện một câu chuyện riêng. Có hiện vật thể hiện đời sống tâm linh. Có hiện vật phản ánh cách con người lao động và thích ứng với môi trường. Có hiện vật gợi nhớ về nghề truyền thống hay nghệ thuật đã trở thành một phần trong đời sống cộng đồng. 

Các hiện vật được sắp xếp theo từng nội dung, giúp người xem dễ dàng hình dung về đời sống của đồng bào dân tộc Khmer, từ đời sống tinh thần, sinh hoạt, lao động, nghề nghiệp đến nghệ thuật. Qua cách trưng bày này, những giá trị trừu tượng của văn hóa như bản sắc, phong tục hay truyền thống trở nên gần gũi và dễ hiểu hơn. Đối với chúng tôi, việc trực tiếp quan sát những hiện vật, hình ảnh và câu chuyện tại bảo tàng, giúp chúng tôi hiểu thêm về văn hóa Khmer, từ đó thêm trân trọng những giá trị văn hóa được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

2. Không gian văn hóa Khmer ở tỉnh Vĩnh Long

Văn hóa dân tộc Khmer không chỉ tồn tại trong bảo tàng, mà còn tồn tại trong không gian văn hóa rộng lớn của đồng bào dân tộc Khmer trên địa bàn tỉnh Vĩnh Long. Sau hợp nhất, tỉnh Vĩnh Long có diện tích tự nhiên 6.296 km², dân số hơn 4,25 triệu người; đồng bào dân tộc thiểu số có hơn 373 nghìn người, chiếm 8,8% dân số toàn tỉnh, trong đó đồng bào dân tộc Khmer có trên 353 nghìn người, chiếm 8,29%. Với số lượng dân cư đông, cộng đồng Khmer đã góp phần tạo nên một không gian văn hóa đa dạng, giàu bản sắc trong đời sống văn hóa của tỉnh.

Nhờ sự quan tâm, triển khai đồng bộ các chính sách dân tộc của Trung ương và địa phương, đời sống vật chất, tinh thần của đồng bào dân tộc Khmer từng bước được cải thiện và cơ bản ổn định. Thu nhập của người dân chủ yếu dựa vào sản xuất nông nghiệp, nghề thủ công truyền thống, dịch vụ và lao động tại các khu công nghiệp. Cùng với đó, hệ thống kết cấu hạ tầng tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số được quan tâm đầu tư; giao thông, thủy lợi, điện, nước từng bước được hoàn thiện, góp phần tạo điều kiện thuận lợi cho sản xuất và sinh hoạt. Tuy nhiên, đời sống của một bộ phận đồng bào vẫn còn khó khăn, nguy cơ tái nghèo còn cao khi chịu tác động của thiên tai, dịch bệnh; kinh tế - xã hội ở một số địa bàn vẫn phát triển chưa đồng đều.

Từ thực tế đó, tỉnh Vĩnh Long đã cụ thể hóa và triển khai nhiều chính sách nhằm nâng cao đời sống, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Dự án 4 đầu tư cơ sở hạ tầng thiết yếu với tổng vốn trên 550 tỷ đồng, ưu tiên các xã, ấp đặc biệt khó khăn. Trong phát triển sản xuất, nhiều mô hình kinh tế được triển khai và nhân rộng; trong đó có mô hình ứng dụng giá thể hữu cơ vi sinh trên 16,5 ha rau màu, hỗ trợ 70 hộ đồng bào dân tộc thiểu số. Hạ tầng giao thông vùng đồng bào cũng từng bước được nâng cấp, với 1.101 km đường xã, liên xã được cứng hóa. Những kết quả này góp phần tạo nền tảng để đồng bào Khmer ổn định cuộc sống và có điều kiện tham gia tích cực hơn vào các hoạt động kinh tế, xã hội và văn hóa tại địa phương.

Cùng với phát triển kinh tế và nâng cao đời sống, giáo dục, y tế và đào tạo nguồn nhân lực vùng đồng bào dân tộc thiểu số cũng được tỉnh quan tâm. Tỷ lệ huy động trẻ đến trường đạt trên 98%; trẻ 5 tuổi và trẻ 6 tuổi vào lớp 1 đạt 100%. Trong lĩnh vực y tế, 100% trạm y tế vùng dân tộc đạt chuẩn quốc gia; 98% hộ dân tộc sử dụng nước sạch. Công tác đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức là người dân tộc thiểu số được chú trọng. Toàn tỉnh có 4.445 cán bộ, công chức, viên chức là người dân tộc thiểu số, chiếm 4,2%; tỷ lệ đào tạo, bồi dưỡng đạt 42,98%. Những kết quả này góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống, tạo điều kiện để đồng bào dân tộc Khmer chủ động tham gia vào đời sống xã hội, gìn giữ và phát huy những giá trị văn hóa của dân tộc mình.

Trong không gian văn hóa Khmer ở Vĩnh Long, các giá trị văn hóa truyền thống được duy trì qua các hoạt động gắn với đời sống cộng đồng. Hằng năm, tỉnh tổ chức Tuần lễ Văn hóa - Du lịch gắn với Lễ hội Ok Om Bok, tạo điều kiện để các giá trị văn hóa, tín ngưỡng, nghệ thuật truyền thống của đồng bào Khmer được thực hành và giới thiệu rộng rãi. Các chương trình, kịch bản nghệ thuật của Đoàn Nghệ thuật Khmer Ánh Bình Minh được quan tâm đầu tư; các ấn phẩm bằng chữ Khmer được phát hành; thư viện đưa hơn 20.000 bản sách về phục vụ vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Những hoạt động này góp phần duy trì ngôn ngữ, nghệ thuật và đời sống tinh thần đặc trưng của cộng đồng Khmer. Việc dạy học tiếng Khmer tại các chùa (134/134 chùa ở Trà Vinh trước sáp nhập) góp phần giúp tiếng Khmer được lưu giữ và truyền lại cho thế hệ trẻ, giúp các em hiểu hơn về tiếng nói, phong tục, tập quán và truyền thống của dân tộc mình.

3. Vai trò của giảng viên lý luận chính trị trong bảo tồn và lan tỏa giá trị văn hóa Khmer

Với chức năng giảng dạy, nghiên cứu khoa học và nghiên cứu thực tế, giảng viên giảng dạy lý luận chính trị cũng có thể góp phần đưa những giá trị văn hóa đến gần hơn với người học và cộng đồng. Vai trò đó có thể được thể hiện qua ba hoạt động cơ bản: nâng cao nhận thức thông qua giảng dạy, tìm hiểu thực tế và lan tỏa giá trị văn hóa thông qua nghiên cứu khoa học.

Thứ nhất, giảng viên nâng cao nhận thức về giá trị văn hóa Khmer thông qua giảng dạy lý luận chính trị. Giảng dạy là hoạt động thường xuyên, qua đó giảng viên có điều kiện góp phần lan tỏa những giá trị văn hóa Khmer đến người học. Trong các phần học của chương trình đào tạo trung cấp lý luận chính trị, những nội dung liên quan đến dân tộc, văn hóa, đại đoàn kết toàn dân tộc, chính sách dân tộc và phát triển kinh tế - xã hội ở địa phương đều có thể được liên hệ với thực tiễn văn hóa Khmer. Trong quá trình giảng dạy, giảng viên có thể sử dụng những câu chuyện, hình ảnh và giá trị văn hóa cụ thể của cộng đồng Khmer ở Vĩnh Long để người học dễ hình dung và hiểu thêm về văn hóa Khmer; đồng thời, hình thành thái độ tôn trọng sự đa dạng văn hóa, ý thức giữ gìn bản sắc và trách nhiệm trong việc bảo tồn, phát huy những giá trị văn hóa của cộng đồng.

Thứ hai, giảng viên tăng cường nghiên cứu thực tế để hiểu sâu hơn về văn hóa Khmer. Nghiên cứu thực tế là một cách quan trọng để giảng viên lý luận chính trị bổ sung kiến thức, làm phong phú nội dung giảng dạy và có cái nhìn chân thực hơn về đời sống xã hội. Đối với văn hóa Khmer ở Vĩnh Long, nghiên cứu thực tế không nên chỉ dừng lại ở việc tham quan, tìm hiểu tại Bảo tàng Văn hóa dân tộc Khmer, mà cần được mở rộng đến những địa bàn nơi đồng bào Khmer đang sinh sống và làm việc. Việc trực tiếp quan sát, trò chuyện với người dân, tìm hiểu hoạt động của các chùa Khmer, gặp gỡ những người am hiểu văn hóa tại địa phương sẽ giúp giảng viên có thêm những tư liệu đưa vào bài giảng, phục vụ nghiên cứu khoa học và tiếp tục lan tỏa những giá trị văn hóa Khmer đến người học và xã hội. Bên cạnh đó, có thể tìm hiểu, trao đổi với đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức là người Khmer đang công tác tại các cơ quan, tổ chức của Đảng và Nhà nước để hiểu thêm sự hiện diện, đóng góp của đồng bào Khmer trong đời sống chính trị - xã hội của địa phương.

Thứ ba, viết bài nghiên cứu khoa học để lan tỏa giá trị văn hóa Khmer.  Từ những kiến thức có được qua giảng dạy và nghiên cứu thực tế, giảng viên có thể tiếp tục góp phần lan tỏa giá trị văn hóa Khmer thông qua hoạt động nghiên cứu khoa học. Một bài viết, một tham luận hội thảo hay một công trình nghiên cứu không chỉ giúp giảng viên hệ thống hóa những điều đã tìm hiểu mà còn giúp nhiều người biết và hiểu hơn về văn hóa Khmer. Qua đó, những giá trị văn hóa Khmer được giới thiệu, chia sẻ và lan tỏa đến người học, đồng nghiệp và xã hội.

Tóm lại, Bảo tàng Văn hóa dân tộc Khmer vừa là nơi lưu giữ những hiện vật văn hóa mà vừa là nơi lan tỏa giá trị văn hóa trong đời sống xã hội. Trong không gian văn hóa Khmer ở tỉnh Vĩnh Long, việc bảo tồn cần gắn với đời sống cộng đồng, với ngôn ngữ, lễ hội, tín ngưỡng, nghệ thuật và sự tham gia của cộng đồng dân tộc Khmer. Với giảng viên lý luận chính trị, bảo tồn và lan tỏa văn hóa có thể bắt đầu từ những việc gần gũi: đưa những giá trị văn hóa vào bài giảng, tăng cường nghiên cứu thực tế và viết các bài nghiên cứu khoa học. Từ hoạt động giảng dạy và nghiên cứu, những hiểu biết về văn hóa Khmer được chia sẻ đến người học, đồng nghiệp và xã hội, góp phần giúp mỗi người hiểu hơn, trân trọng hơn và có trách nhiệm hơn với những giá trị văn hóa của dân tộc. Đó cũng là cách để những giá trị được lưu giữ trong bảo tàng tiếp tục được lan tỏa và trao truyền cho các thế hệ mai sau.

Một số hiện vật được trưng bày tại bảo tàng:

            Văn hóa tâm linh của người Khmer

                 Công cụ lao động của người Khmer 

        Hiện vật tái hiện làng nghề của người Khmer

Một số nhạc cụ và hình thức diễn xướng của người Khmer     

Tài liệu tham khảo:

1. Bảo tàng văn hóa dân tộc Khmer tỉnh Trà Vinh; https://baotanglichsu.vn/vi/Articles/3096/16337/bao-tang-van-hoa-dan-toc-khmer-tinh-tra-vinh.html

2. Quyết định số 661/QĐ-UBND, ngày 05/2/2026, của Ủy ban nhân dân tỉnh Vĩnh Long ban hành Kế hoạch triển khai thực hiện Chiến lược công tác dân tộc giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2045 trên địa bàn tỉnh

3. Vĩnh Long: Nhiều kết quả nổi bật trong triển khai chiến lược công tác dân tộc giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến 2045; https://tintuc.vinhlong.gov.vn/xem-chi-tiet-tin-tuc/id/284739