“MA TRẬN” GIẢ CỦA AI: NGUY CƠ XÓI MÒN AN NINH TƯ TƯỞNG TRÊN KHÔNG GIAN SỐ
“MA TRẬN” GIẢ CỦA AI: NGUY CƠ XÓI MÒN AN NINH TƯ TƯỞNG TRÊN KHÔNG GIAN SỐ
ThS. Thạch Trần Thị Cầm - Giảng viên Khoa Lý luận cơ sở
Trong bối cảnh chuyển đổi số và bùng nổ trí tuệ nhân tạo hiện nay, không gian số không chỉ mở ra những cơ hội to lớn cho phát triển kinh tế – xã hội, mà còn đặt ra nhiều thách thức mới đối với an ninh tư tưởng. Với khả năng tạo lập, xử lý và lan truyền thông tin nhanh chóng, AI đang bị lợi dụng, khai thác với mục đích, mưu đồ chính trị thù địch, chống phá Đảng, Nhà nước và thể chế chính trị nước ta. Một “ma trận” giả với các hình ảnh, video, thông tin giả được tạo dựng ngày càng tinh vi, trong đó ranh giới giữa thật và ảo, đúng và sai trở nên mờ nhạt, đang dần chuyển hóa nhận thức của một bộ phận người dùng internet và mạng xã hội. Quá trình này, nếu không được nhận diện và kiểm soát kịp thời, sẽ từng bước làm xói mòn niềm tin xã hội, tác động tiêu cực đến nền tảng tư tưởng, vai trò lãnh đạo của Đảng, sự quản lý của Nhà nước và sự ổn định của chế độ.
Khi AI bị khai thác cho các động cơ, mưu đồ chính trị
Trí tuệ nhân tạo (AI) được xem là một công nghệ bước ngoặt của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư. Có nhiều cách định nghĩa khác nhau về AI, nhưng tựu trung lại có thể hiểu, AI là lĩnh vực liên quan đến chuyên ngành khoa học máy tính và công nghệ thông tin, do con người tạo ra bằng cách xây dựng các thuật toán, thiết lập các công cụ phần mềm công nghệ thông tin, giúp máy tính có thể tự động xử lý các nhiệm vụ vốn yêu cầu trí thông minh của con người như nhận thức thị giác, nhận dạng giọng nói, tổng hợp dữ liệu và ra quyết định...Ngày nay, năng lực và tốc độ xử lý của AI ngày càng nhanh, mạnh và gần như phá vỡ mọi giới hạn của công nghệ.
Trong khi cộng đồng quốc tế đang tăng cường thảo luận, đàm phán về cách thức quản lý AI, đạo đức khi sử dụng AI thì các thế lực thù địch đang khai thác, sử dụng AI phục vụ cho các động cơ, mưu đồ chống phá chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta. Họ tạo ảnh, video, tin giả với nội dung giật gân, độc lạ về các thông tin chính trị “chưa từng được công bố”, những “vụ việc nghiêm trọng”, những “thuyết âm mưu” chính trị, những phát ngôn “gây sốc” của các vị lãnh đạo,…nhằm xuyên tạc đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; bôi nhọ danh dự chính trị của các vị lãnh đạo Đảng, Nhà nước; bóp méo thực tiễn theo những động cơ, mưu đồ chính trị có chủ đích chống phá.
Thủ đoạn tinh vi ở chổ là những hình ảnh, video và các nội dung “giả” nhưng rất giống “thật”, điều này tác động mạnh mẽ vào tâm lý, tư tưởng xã hội, gieo rắt tâm trạng nghi ngờ, hoang mang dư luận, đi đến đánh mất niềm tin xã hội vào sự lãnh đạo của Đảng, sự quản lý của Nhà nước và thể chế chính trị của nước ta. Đây là một dạng thay đổi dần về “lượng tư tưởng” dẫn đến những thay đổi về “chất tư tưởng” của hình thái chiến tranh tâm lý trong không gian số.
“Ma trận” giả của AI “giăng bẫy” tràn lan trên không gian số
Những hình ảnh, video, tin giả, tin đồn…xuất hiện với tần xuất dày đặc và lan truyền với tốc độ nhanh trên internet, mạng xã hội, báo chí điện tử không chính thống,…đang tạo ra một “ma trận” giả không bị giới hạn về không gian, thời gian, đối tượng tiếp cận và đang “giăng bẫy” niềm tin của nhiều người sử dụng không gian số.
Các “ma trận” giả của AI “rất thấu hiểu” tâm lý, tâm trạng, cảm xúc, tình cảm,…của người dùng internet và mạng xã hội. Lợi dụng những tâm lý xu hướng, tâm lý trào lưu, tâm lý thực dụng, tâm lý công nghiệp, tâm lý tò mò, thích khám phá những điều mới mẻ, giật gân, độc lạ của cộng đồng, các thế lực thù địch đã sử dụng công nghệ AI tạo ra hình ảnh, video, nội dung sinh động, hấp dẫn dẫn dắt cảm xúc của người dùng, để người dùng dễ tiếp cận và tiếp thu những nội dung phản động, chống phá.
Nguy hiểm hơn, những hình ảnh, video, nội dung phản động, chống phá này được “cá nhân hóa” theo cảm xúc của từng người xem, mỗi cá nhân bị nhốt trong một “cái bẫy” riêng. Thoạt nhìn, người dùng tưởng mình “tự chọn nội dung”, nhưng thực chất bị thuật toán dẫn dắt vào các “ma trận giả”. Văn bản do AI tạo có lập luận mạch lạc, trích dẫn có vẻ học thuật, nhưng thực chất là thông tin bịa đặt hoặc xuyên tạc; hình ảnh, video AI (deepfake) khiến người xem tin rằng sự kiện đã thật sự xảy ra; giọng nói AI giả mạo người quen, lãnh đạo, chuyên gia để hạ bệ uy tín của Đảng, Nhà nước,…đã tạo một “ma trận” mắt thấy, tai nghe, từng bước làm tê liệt tư duy phản biện, kiểm chứng của người dùng. Hơn nữa, những “cái bẫy” này còn làm cho “thật, giả lẫn lộn”, thật bị nghi ngờ là giả, giả được tin tưởng là thật, gây hoang mang, mất phương hướng về niềm tin xã hội.
An ninh tư tưởng bị đe dọa trước những tác động thù địch trên không gian số
An ninh tư tưởnglà trạng thái ổn định, vững chắc của hệ tư tưởng nền tảng, niềm tin, quan điểm chính trị – xã hội chủ đạo, bảo đảm cho ý thức xã hội phát triển đúng định hướng, không bị xuyên tạc, phá hoại hay lệch lạc, chệch hướng trước các tác động tiêu cực, thù địch, các động cơ, mưu đồ chính trị chống phá.
Hiện nay, trạng thái này đang bị đe dọa bởi phương thức dùng AI “có chủ đích” để làm nhiễu loạn nhận thức, gây suy giảm niềm tin xã hội, đứt gãy đồng thuận tư tưởng, khủng hoảng hệ giá trị và hệ tư tưởng,…đi đến mất quyền chủ động, chủ quyền trên mặt trận tư tưởng. Đặc biệt, nguy cơ xói mòn an ninh tư tưởng đang hiện diện rất rõ đối với các nhóm đối tượng: một bộ phận giới trẻ, một bộ phận người dùng thiếu kỹ năng tiếp nhận thông tin, tư duy phản biện; nhóm người dùng ưa thích tiêu thụ thông tin nhanh, ngắn, cảm tính; nhóm người dùng dễ bị lôi kéo, kích động trong các vấn đề nhạy cảm,…
Xói mòn an ninh tư tưởng trên không gian số không diễn ra đột ngột, nhanh chóng, mà có tính chất “mưa dầm thấm lâu” qua từng dòng tin, từng cảm xúc và từng thói quen tiếp nhận và chia sẻ thông tin của cộng đồng xã hội. Điều này từng bước lèo lái, chuyển hóa ý thức xã hội đi chệch hướng, đúng theo “kịch bản” của những mưu đồ chống phá Đảng, Nhà nước, thể chế chính trị nước ta. Khi các thông tin sai lệch, quan điểm phiến diện, xuyên tạc đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước,… được lặp đi lặp lại với tần suất cao, chúng dần trở nên quen thuộc, được chấp nhận như những “sự thật hiển nhiên”, làm suy giảm khả năng phản biện và sức đề kháng tư tưởng của một bộ phận cộng đồng.
Trước sự phát triển của internet và mạng xã hội, nguy cơ xói mòn an ninh tư tưởng trên không gian số lại càng khó khăn trong việc xác định chủ thể tấn công khi mà mỗi người dùng có thể vừa là “nạn nhân”, vừa là “người lan truyền”, tiếp tay cho các thế lực thù địch, phản động khi tiếp nhận và chia sẻ thông tin thiếu kiểm chứng, thiếu trách nhiệm. Vì vậy nâng cao cảnh giác, xây dựng “sức đề kháng” tư tưởng trên không gian số là bảo vệ chủ quyền tư tưởng trên “mặt trận không tiếng súng”.
Nâng cao “sức đề kháng” tư tưởng trên không gian số
Trước sự phát triển của AI, không gian số vừa là môi trường thông tin, vừa là không gian đấu tranh tư tưởng. Để nâng cao “sức đề kháng” tư tưởng trên không gian số, cần thực hiện đồng bộ các giải pháp sau:
Thứ nhất, ổn định, đổi mới và phát triển đất nước – xây dựng nền tảng thực tiễn vững chắc để củng cố niềm tin xã hội là giải pháp căn bản, có ý nghĩa quyết định trong bảo vệ an ninh tư tưởng trên không gian số. Thực tiễn đất nước phát triển, đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân không ngừng được nâng cao, con người có điều kiện học tập, lao động, sáng tạo và phát triển toàn diện; tăng trưởng kinh tế gắn với tiến bộ và công bằng xã hội, an sinh xã hội được bảo đảm, dân chủ được mở rộng và pháp quyền được củng cố,… chính là nguồn gốc tạo dựng và củng cố niềm tin xã hội. Khi người dân trực tiếp thụ hưởng những thành quả của đổi mới và phát triển, họ sẽ có cơ sở thực tiễn để kiểm chứng, đối chiếu và tự bác bỏ những thông tin xuyên tạc, bịa đặt, thổi phồng tiêu cực trên không gian số. Đây là “lá chắn” bền vững nhất, sống động và chân thực nhất bác bỏ mọi luận điệu, chiêu trò xuyên tạc trên không gian số của các thế lực thù địch.
Thứ hai, nâng cao nhận thức về tính chất phức tạp của không gian số. Hiện nay, công nghệ AI và không gian số có thể bị lợi dụng cho những động cơ, mục đích thù địch, chống phá. Sự phát triển nhanh chóng của công nghệ số, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo và thuật toán cá nhân hóa, khiến các nội dung sai lệch, xuyên tạc ngày càng tinh vi, khó nhận diện, thường được ngụy trang dưới hình thức phản biện, góp ý hoặc chia sẻ trải nghiệm cá nhân. Vì vậy, người dùng internet và mạng xã hội cần nhận diện rõ các thủ đoạn mới: deepfake, thao túng cảm xúc, “tấn công mềm” bằng AI,… Xây dựng tư duy phòng vệ tư tưởng, nâng cao cảnh giác trước những hình ảnh, video, nội dung “nửa đúng – nửa sai”, “góp ý mang tính xây dựng nhưng dẫn dắt lệch hướng”, “thông tin nóng, giật gân chính trị”,…
Thứ ba, bồi dưỡng tư duy phản biện, kỹ năng tiếp nhận thông tin và sử dụng không gian số có trách nhiệm. Các ban, ngành, đoàn thể, địa phương, nhà trường cần thường xuyên tuyên truyền, giáo dục, định hướng cho các nhóm dân cư, đặc biệt là giới trẻ, học sinh, sinh viên theo hướng: không tiếp nhận thông tin một chiều, cảm tính. Biết đặt câu hỏi: nguồn ở đâu, mục đích gì, ai được lợi? So sánh, đối chiếu nhiều nguồn, ưu tiên thông tin chính thống. Không chia sẻ thông tin chưa kiểm chứng, đặc biệt là thông tin nhạy cảm. Kiềm chế cảm xúc khi tiếp cận các vấn đề phức tạp, tránh bị cuốn theo tâm lý đám đông.
Thứ tư, tăng cường vai trò dẫn dắt của thông tin chính thống. Các trang báo, thông tin chính thống cần chủ động cung cấp thông tin, không để “khoảng trống nhận thức” bị lấp đầy bởi deepfake, tin giả, nội dung xấu, độc,… Thông tin chính thống cũng cần nhanh hơn, hấp dẫn hơn, gần gũi hơn với người dân, đặc biệt là gần gũi với xu hướng và thị hiếu tiếp nhận thông tin của giới trẻ. Đa dạng hóa hình thức truyền thông trên nền tảng số, có thể tận dụng mạng xã hội như facebook, tiktok để xây dựng hình ảnh, lan tỏa video định hướng tư tưởng cho các nhóm cộng đồng dân cư, đấu tranh, phản bác các luận điệu sai trái, thù địch. Bên cạnh đó, cần lan tỏa giá trị tích cực, nhân văn, tạo “vùng thông tin lành mạnh” trên không gian số, khuyến khích những tiếng nói có uy tín, có trách nhiệm xã hội để định hướng dư luận.
Thứ năm, giáo dục tư tưởng, chính trị gắn với thực tiễn và không gian số. Đổi mới phương pháp giáo dục tư tưởng, chính trị theo hướng thuyết phục – đối thoại – dẫn dắt, ứng dụng công nghệ AI hỗ trợ hoạt động giáo dục tư tưởng, chính trị một cách chủ động, sáng tạo, nhằm nâng cao tính tương tác, sinh động và khả năng tiếp cận của nội dung giáo dục, đồng thời góp phần định hướng nhận thức đúng đắn trong môi trường số. Gắn lý luận với các vấn đề xã hội cụ thể, người dân quan tâm. Đặc biệt chú trọng giáo dục tư tưởng, chính trị cho giới trẻ – nhóm dễ bị tác động nhất trên không gian số. Việc trang bị cho giới trẻ năng lực tư duy phản biện, khả năng phân tích, đánh giá thông tin và ý thức trách nhiệm khi tham gia không gian số sẽ góp phần hình thành bản lĩnh chính trị vững vàng trước các biến động xã hội. Thông qua đó, giáo dục tư tưởng, chính trị không chỉ dừng lại ở việc “truyền đạt nhận thức”, mà còn trở thành quá trình bồi dưỡng niềm tin, củng cố lý tưởng và định hướng hành động, đáp ứng yêu cầu bảo vệ nền tảng tư tưởng trong bối cảnh chuyển đổi số và sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo hiện nay.
Tóm lại, “ma trận” giả của AI là một mối nguy cơ hiện hữu, đang đe dọa đến an ninh tư tưởng trên không gian số. Từ đánh mất chủ quyền tư tưởng trên không gian số đến đánh mất niềm tin xã hội vào sự lãnh đạo của Đảng, sự quản lý của Nhà nước và niềm tin đối với chế độ - đây là “kịch bản” diễn biến hòa bình đi đến nguy cơ đánh mất chủ quyền trên “không gian thực”. Vì vậy, cần nhận diện rõ, nâng cao cảnh giác và thực hiện đồng bộ các giải pháp từ thực tiễn đến nhận thức, tư duy nhằm xây dựng “sức đề kháng” cũng như tạo nên những “lá chắn” vững chắc để giữ vững chủ quyền tư tưởng trên không gian số.