VĂN HÓA ỨNG XỬ TRÊN KHÔNG GIAN MẠNG VÀ VẤN ĐỀ TIN GIẢ, THÔNG TIN SAI LỆCH: THÁCH THỨC VÀ GIẢI PHÁP TRONG KỶ NGUYÊN SỐ
VĂN HÓA ỨNG XỬ TRÊN KHÔNG GIAN MẠNG VÀ VẤN ĐỀ TIN GIẢ, THÔNG TIN SAI LỆCH: THÁCH THỨC VÀ GIẢI PHÁP TRONG KỶ NGUYÊN SỐ
ThS. Nguyễn Thị Xiếu - Giảng viên Khoa Nhà nước và pháp luật
Trong buổi đầu của thế kỷ XXI, sự phát triển mạnh mẽ của Internet và đặc biệt là sự lan rộng của các nền tảng mạng xã hội đã mang đến những thay đổi sâu sắc trong mọi khía cạnh của đời sống con người. Không gian mạng, từ một công cụ kết nối và chia sẻ thông tin, đã trở thành một phần không thể thiếu trong sinh hoạt hàng ngày, công việc, học tập và giải trí của rất nhiều người trên thế giới này. Việt Nam, với tỷ lệ ngày càng tăng về số lượng người dùng Internet và mạng xã hội, cũng không nằm ngoài xu hướng này. Mạng xã hội đã tạo ra vô vàn cơ hội để giao tiếp, kết nối, học hỏi và thể hiện bản thân. Tuy nhiên, sự phát triển vượt bậc này cũng đồng thời đặt ra những thách thức không nhỏ, đặc biệt là trong lĩnh vực văn hóa ứng xử trực tuyến và vấn nạn tin giả, thông tin sai lệch.
Sự tự do bày tỏ ý kiến, tự do ngôn luận và khả năng giả danh, ẩn danh trên mạng Internet đôi khi bị lợi dụng, gây ra những hành vi giao tiếp thiếu văn minh, thậm chí đi ngược lại luật pháp. Các vấn đề như sử dụng lời lẽ mang tính quấy rối, thù hận, hành vi bắt nạt trên mạng và những thái độ tiêu cực khác đang trở thành mối quan ngại ngày càng lớn trong xã hội hiện đại. Thêm vào đó, sự phát triển mạnh mẽ của thông tin trên các nền tảng mạng xã hội, với tốc độ lan tỏa nhanh chóng và phạm vi tiếp cận không giới hạn, đã vô tình tạo điều kiện thuận lợi cho việc lan truyền các tin tức giả mạo, thông tin sai lệch và những nội dung gây hiểu lầm. Những thông tin này, một khi được chia sẻ rộng rãi, có thể dẫn đến những hệ lụy nghiêm trọng đối với cá nhân, cộng đồng và toàn xã hội, từ việc tạo ra sự hoang mang, kích động bạo lực đến làm suy giảm lòng tin vào các tổ chức và gây ảnh hưởng tiêu cực đến an ninh quốc gia.
Thật vậy, sự phát triển nhanh chóng của Internet và mạng xã hội đã tạo ra một không gian giao tiếp ảo rộng lớn, nơi mọi người có thể tương tác, chia sẻ và bày tỏ quan điểm một cách dễ dàng. Tuy nhiên, bức tranh văn hóa ứng xử trên không gian mạng ở Việt Nam hiện nay vẫn còn tồn tại nhiều điểm đáng lo ngại.
Khi sử dụng mạng xã hội, chúng ta chắc hẳn không ít lần đã vô tình nhìn thấy một bộ phận người dùng mạng xã hội có xu hướng sử dụng ngôn ngữ thiếu chuẩn mực, thậm chí là thô tục trong các bình luận, tranh luận. Hiện tượng công kích cá nhân, bình luận tiêu cực về ngoại hình, kỳ thị giới tính, tôn giáo, sắc tộc diễn ra khá phổ biến. Các hành vi bắt nạt trực tuyến, quấy rối, xâm phạm quyền riêng tư cũng có xu hướng gia tăng, gây ra những tổn thương tâm lý nghiêm trọng cho nạn nhân. Thêm vào đó, tính ẩn danh hoặc giả danh trên mạng xã hội đôi khi khiến người dùng cảm thấy không phải chịu trách nhiệm hoàn toàn về những gì mình nói và làm. Điều này dẫn đến việc dễ dàng đưa ra những lời lẽ cay nghiệt, thiếu kiểm chứng, thậm chí lan truyền những thông tin sai lệch mà không hề cân nhắc đến hậu quả. Ví dụ, khi một cá nhân vướng phải một sự việc gây tranh cãi, họ có thể trở thành mục tiêu của những cuộc tấn công, chỉ trích dữ dội từ đám đông trên mạng xã hội. Áp lực và sự công kích này có thể gây ra những tác động tiêu cực đến tinh thần và cuộc sống của người bị tấn công. Không gian mạng đôi khi trở thành nơi lan tỏa những nội dung tiêu cực, bi quan, kích động bạo lực, thù hận. Các trào lưu mang tính tiêu cực, phản cảm cũng có thể thu hút sự tham gia của một bộ phận giới trẻ.
Cùng với những thách thức về văn hóa ứng xử, vấn đề tin giả và thông tin sai lệch đang trở thành một mối đe dọa nghiêm trọng trên không gian mạng Việt Nam. Để tránh nhầm lẫn, chúng ta cần hiểu rõ ba khái niệm sau: Tin giả là thông tin bịa đặt hoàn toàn nhằm mục đích xấu. Thông tin sai lệch là thông tin không chính xác, nhưng người chia sẻ có thể vô tình. Thông tin gây hiểu lầm là thông tin sai lệch được cố ý lan truyền để gây tác động tiêu cực[1]. Các thông tin giả và thông tin sai lệch phổ biến bị các đối tượng tung lên mạng xã hội trên rất nhiều lĩnh vực như thông tin sai lệch về y tế, thông tin sai lệch về chính trị - xã hội, thông tin sai lệch về kinh tế - tài chính… Thông tin sai lệch có thể dưới dạng hình ảnh, video đã qua chỉnh sửa hoặc cắt ghép, các trang web giả mạo các tổ chức, cá nhân uy tín nhằm mục đích lừa đảo, chiếm đoạt tài sản hoặc gây tổn hại danh tiếng.
Mạng xã hội với tốc độ lan truyền nhanh chóng và khả năng chia sẻ dễ dàng là môi trường lý tưởng để tin giả và thông tin sai lệch phát tán. Tác động của tin giả và thông tin sai lệch là vô cùng đa dạng và nghiêm trọng. Những thông tin sai lệch này có thể gây hoang mang, lo sợ trong dư luận, làm suy yếu niềm tin vào các cơ quan nhà nước, tổ chức và truyền thông chính thống. Gây chia rẽ, mâu thuẫn trong cộng đồng, kích động bạo lực, thù hận và các hành vi vi phạm pháp luật.Gây tổn hại đến danh dự, uy tín và tài sản của cá nhân, tổ chức, ảnh hưởng tiêu cực đến an ninh quốc gia và trật tự an toàn xã hội.
Để giải quyết những vấn đề phức tạp trên mạng, chúng ta cần những hành động cụ thể, dễ hiểu và có sự tham gia của tất cả mọi người. Bản thân xin đề xuất một số giải pháp như sau:
Một là, nâng cao sức đề kháng thông tin cho mỗi người. Cần đưa những bài học về cách sử dụng internet an toàn, văn minh và cách nhận biết tin giả vào chương trình học ở các cấp từ tiểu học đến đại học. Thường xuyên tổ chức các buổi nói chuyện, làm video ngắn dễ hiểu về các vấn đề trên mạng, đặc biệt là cách bảo vệ bản thân và nhận diện những thông tin sai sự thật. Nội dung cần gần gũi với cuộc sống hàng ngày. Xây dựng các trang web, ứng dụng có hướng dẫn đơn giản, dễ làm theo về cách kiểm tra thông tin, bảo mật tài khoản và ứng xử văn minh trên mạng, đặc biệt dành cho người lớn tuổi và người mới dùng mạng xã hội.
Hai là, các cơ quan chức năng cần quản lý mạng chặt chẽ và hiệu quả. Cần ban hành các quy định cụ thể về trách nhiệm của người dùng và các trang mạng xã hội. Đồng thời tăng cường kiểm tra, xử phạt nghiêm những hành vi vi phạm như tung tin giả, gây rối. Đầu tư vào việc đào tạo đội ngũ chuyên gia về an ninh mạng để họ có thể giám sát, phát hiện và xử lý nhanh chóng các hành vi xấu trên mạng.
Ba là, cần nâng cao vai trò, trách nhiệm của các trang mạng xã hội. Các trang mạng cần đầu tư công nghệ và nhân lực để tự động và thủ công loại bỏ các nội dung độc hại, tin giả, tin xấu. Phát triển các tính năng giúp người dùng dễ dàng báo cáo nội dung xấu, kiểm tra nguồn gốc thông tin. Hợp tác với các tổ chức kiểm chứng độc lập để đánh giá tính chính xác của thông tin và hiển thị rõ ràng các cảnh báo cho người dùng.
Bốn là, cần phát huy vai trò của báo chí chính thống. Báo chí cần cung cấp thông tin đáng tin cậy, được kiểm chứng kỹ càng và truyền tải một cách nhanh chóng để định hướng dư luận. Sử dụng nhiều hình thức truyền thông đa dạng như video, infographic, podcast... trên các nền tảng khác nhau để thu hút người đọc, đặc biệt là giới trẻ. Báo chí cần có các chuyên mục riêng để phân tích, chỉ ra những thông tin sai lệch và giải thích sự thật.
Năm là, kêu gọi sự chung tay, góp sức từ cộng đồng mạng. Mỗi người cần tự học hỏi kiến thức về an toàn thông tin, cách nhận biết tin giả và ứng xử văn minh trên mạng. Hãy suy nghĩ kỹ trước khi chia sẻ bất kỳ thông tin nào trên mạng. Khi phát hiện các nội dung vi phạm, hãy chủ động báo cáo cho các trang mạng xã hội và cơ quan chức năng. Chia sẻ những thông tin hữu ích, câu chuyện đẹp và tham gia vào các diễn đàn thảo luận lành mạnh.
Đối với Trường Chính trị Phạm Hùng, tỉnh Vĩnh Long, việc nhận diện thách thức và thực thi các giải pháp trên không chỉ là trách nhiệm công dân, mà còn là nhiệm vụ chính trị cốt lõi trong tiến trình xây dựng trường chính trị chuẩn. Là những người chiến sĩ trên mặt trận tư tưởng và giảng dạy lý luận, đội ngũ giảng viên, viên chức nhà trường, phải là lực lượng tiên phong, giữ vai trò nòng cốt trong việc định hướng nhận thức và hành vi cho học viên. Sự tiên phong này trước hết thể hiện ở tính nêu gương, thượng tôn pháp luật và cẩn trọng trong từng tương tác, chia sẻ trên không gian mạng, biến mỗi tài khoản cá nhân thành một pháo đài vững chắc bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng theo tinh thần Nghị quyết số 35-NQ/TW. Bên cạnh đó, thông qua các bài giảng Trung cấp lý luận chính trị và bồi dưỡng chức danh, giảng viên cần chủ động lồng ghép, trang bị cho đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức ở cơ sở kỹ năng nhận diện tin giả, phản bác thông tin sai lệch và xử lý khủng hoảng truyền thông trực tuyến. Đồng thời, công tác nghiên cứu khoa học, tổng kết thực tiễn cần bám sát các vấn đề quản lý xã hội trong kỷ nguyên số nhằm hiến kế các giải pháp thiết thực cho tỉnh nhà. Khi mỗi viên chức, giảng viên trường Chính trị thực sự là một tấm gương mẫu mực về văn hóa ứng xử trực tuyến, chúng ta không chỉ góp phần làm sạch môi trường mạng, mà còn khẳng định mạnh mẽ giá trị, uy tín và chất lượng của đội ngũ con người trong lộ trình đưa Trường Chính trị Phạm Hùng đạt chuẩn, đáp ứng xuất sắc yêu cầu nhiệm vụ trong tình hình mới.
Tóm lại, văn hóa ứng xử trên không gian mạng và vấn đề tin giả, thông tin sai lệch là những thách thức phức tạp và đa chiều trong kỷ nguyên số. Sự lan rộng của mạng xã hội đã mang lại những lợi ích to lớn, nhưng đồng thời cũng đặt ra những yêu cầu cấp thiết về việc xây dựng một môi trường trực tuyến văn minh, an toàn và đáng tin cậy. Để đạt được mục tiêu này, không có một giải pháp đơn lẻ nào là đủ. Cần có một sự phối hợp chặt chẽ và đồng bộ giữa các cấp chính quyền, các nền tảng mạng xã hội, các cơ quan truyền thông, các tổ chức xã hội và đặc biệt là sự thay đổi trong nhận thức và hành vi của mỗi người dùng. Việc nâng cao nhận thức, trang bị kỹ năng, hoàn thiện hành lang pháp lý, tăng cường kiểm soát và thúc đẩy sự tham gia tích cực của cộng đồng là những yếu tố then chốt.
Chúng ta đang sống trong một thế giới ngày càng kết nối, và không gian mạng đã trở thành một phần không thể tách rời của cuộc sống. Việc xây dựng một văn hóa ứng xử văn minh và đẩy lùi vấn nạn tin giả không chỉ là trách nhiệm của riêng ai mà là nhiệm vụ chung của toàn xã hội. Chỉ khi đó, không gian mạng mới thực sự trở thành một môi trường lành mạnh, góp phần vào sự phát triển bền vững và tiến bộ của đất nước. Mỗi một hành động nhỏ, một lời nói tử tế, một lần kiểm chứng thông tin trước khi chia sẻ đều có ý nghĩa trong việc kiến tạo một cộng đồng mạng văn minh và một xã hội thông tin minh bạch. Hãy cùng nhau chung tay xây dựng một không gian mạng Việt Nam an toàn, văn hóa và giàu giá trị nhân văn.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. PGS.TS. Nguyễn Thị Trường Giang (Chủ biên), Văn hóa truyền thông trong bối cảnh mạng xã hội ở Việt Nam hiện nay, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, H. 2021.
2. Bộ Thông tin và Truyền thông, Bộ Quy tắc ứng xử trên mạng xã hội (Ban hành kèm theo Quyết định số 874/QĐ-BTTTT ngày 17/6/2021 của Bộ trưởng Bộ Thông tin và Truyền thông).
3. Đỗ Thị Thu Hằng (2020), "Phòng, chống tin giả trên không gian mạng ở Việt Nam hiện nay: Thách thức và giải pháp", Tạp chí Lý luận chính trị và Truyền thông, số chuyên đề, tr. 15-22.
[1]https://www.library.gov.au/research/research-guides-0/what-fake-news-misinformation-and-disinformation